Орыс деректемелері
Қазақстанның экономикалық тарихын түсіндіру үшін деректемелік негізді жүйелеу және оны зерттеген тарихнамалық дәстүрді талдау шешуші мәнге ие. Дерек бізге оқиғаны, үдерісті және шаруашылық қатынастарды сипаттап берсе, тарихнама сол деректердің қалай оқылғанын, қандай сұрақтар қойылғанын және қандай қорытындылар жасалғанын көрсетеді.
Неге деректеме мен тарихнама қатар қарастырылады?
Деректеме береді
Факт, дата, тұлға, мекен, сауда жолы, салық түрі, қала мен дала байланысы сияқты нақты мәліметтерді.
Тарихнама түсіндіреді
Сол мәліметтердің ғылыми айналымға түсуін, зерттеу әдістерін, пікірталастарды және кезеңдік өзгерістерді.
1) Қазақстан экономика тарихының деректемелері
Нарративтік еңбектер, саяхат жазбалары, әулеттік жылнамалар, құжаттар
Орта ғасырлық парсы тілді нарративтік еңбектер
XIV–XV ғасырлардағы Орта Азия мен Қазақстан тарихын сипаттайтын орта ғасыр авторларының нарративтік еңбектерінің елеулі бөлігі Темір ұрпақтары кезеңінде жазылған шығармалардан тұрады. XV ғасырдың екінші жартысы – XVI ғасырда Моғол және Шайбани ұрпақтары қалыптастырған деректемелер негізгі дерек көздерінің бірі ретінде алға шығады.
Темір дәуірі деректемелерінің 2 тобы
- Сарайлық сипаттағы еңбектер — Темірдің немесе оның билік құрған ұрпақтарының әмірімен жазылған шығармалар. Бұған Низам ад-дин Шамидің және Шараф ад-дин Әли Йаздидің Темірді данышпан, әділетті мемлекет қайраткері ретінде сипаттайтын еңбектері жатады.
- Бейтарап немесе қарсы тарап авторлары — мысалы, Руй Гонсалес де Клавихо сияқты Батыс Еуропа саяхатшылары және Темір бағындырған елдердің оның басқыншылық саясатын бейнелейтін авторлары.
Хафиз-и Абру және әмбебап тарих дәстүрі
1423 жылы Темірдің немересі Мырза Байсұңқардың тапсырмасымен Хафиз-и Абру төрт томдық «Маджмаʿат таварих» атты жалпыға ортақ тарихты жазуды бастайды. Бұл еңбек Темір ұрпақтары дәуіріндегі тарихнамалық ірі жобалардың бірі саналады.
XV ғасырдың екінші жартысындағы маңызды туындылар
Темір ұрпақтары тарихнамасының көрнекті шығармаларының қатарында Абд ар-Раззақ Самарқандидің «Матлаʿ ас-саʿдайн ва маджмаʿ әл-бахрайн» еңбегі бар. Онда Иран мен Орта Азиядағы Хулагу және Темір ұрпақтарының 1304–1471 жылдар аралығындағы тарихы баяндалады. Шығыс Дешті Қыпшақтағы Ақ Орданың құлдырауы, Барақ ханның мемлекетті ыдыратпауға бағытталған әрекеттері, Ұлықбек дәуіріндегі Моғолстан мен Мауараннахр қатынастары туралы деректер де зерттеушілер үшін құнды.
XVI–XVII ғасырлар: Қазақ хандығын танудағы негізгі мәтіндер
Мырза Мұхаммед Хайдар Дулати
«Таʾрих-и Рашиди» — XIV–XVI ғасырлар басында Қазақстан мен көрші аймақтарда ықпалды болған Моғолстан тарихына арналған еңбек. Бұл шығарма Қазақ хандығы тарихын зерттеу үшін де аса маңызды бастапқы деректеме.
Мұхаммед Юсуф Мунши
«Тарих-и Муким-хани» еңбегінде XVII ғасырдағы Оңтүстік Қазақстан мен Ташкенттің сауда-экономикалық орталық ретіндегі маңызы, қазақ және өзбек билеушілерінің тайталастары, сондай-ақ Имамқұли ханның Ташкенттегі көтерілісті қатал басып-жаншуы туралы мәліметтер беріледі.
Экономикалық тарихқа қатысты оқылым
Бұл еңбектер саяси оқиғаларды ғана емес, қалалық орталықтардың рөлі, сауда байланыстары, аймақтық бәсеке сияқты экономикалық тарих үшін маңызды қабаттарды да ашуға мүмкіндік береді.
Түркі тілді деректемелер және тілдік материалдар
Парсы тілді дәстүрмен тығыз астасқан, негізінен Орта Азия мен Шығыс Түркістанда жазылған түркі тілді әдеби ескерткіштер соңғы орта ғасырлар дәуіріндегі Қазақстан тарихы бойынша нарративтік деректемелердің маңызды бөлігін құрайды. Олар қазақ халқының қалыптасуы, Қазақ хандығының пайда болуы мен дамуы, XV–XVIII ғасырдың басындағы қазақ қоғамының тынысы туралы елеулі мәлімет береді.
Бабыр және «Бабыр-наме»
Ұлы Моғолдар империясының негізін салушы Бабырдың (1483–1530) «Бабыр-наме» («Бабыр жазбалары») еңбегі — орта ғасырдың көрнекті тарихи-әдеби ескерткіші. Онда сол дәуірдің шаруашылық, әлеуметтік-этникалық және мәдени-тұрмыстық шындықтары айқын көрінеді.
Лингвистикалық деректер
Түркі дүниесіндегі шаруашылық және қоғамдық өмірді көрсететін көптеген қыпшақ терминдері мен лексикалық айналымдар арабша түсіндіріліп немесе тура аударылып берілген лингвистикалық еңбектер де түпнұсқа дерек ретінде маңызды.
Саяхат жазбалары: Ибн Баттута
Адам мекендейтін мұсылман дүниесінің көп бөлігін аралаған әйгілі саяхатшы Ибн Баттутаның (1304–1377) жол жазбалары — Дешті Қыпшақ тарихына қатысты маңызды деректемелердің бірі. Оның сапары баяндалатын «Тухфат ан-нуззар фи ғараиб әл-әмсар ва аджаиб әл-асфар» еңбегі 1356 жылы әл-Қалбидің Ибн Баттута әңгімелерін әдеби өңдеуі арқылы жүйеленген мәтін ретінде белгілі.
Қытай деректемелері (Мин дәуірі)
Қытайда Мин әулеті (1368–1644) орныққаннан кейін негізгі ресми деректер жүйелі түрде жинақталды. Бұл материалдар мұсылман деректемелерін жүйелілігімен, уақыттық қамту кеңдігімен және тақырыптық жан-жақтылығымен толықтыра түседі.
«Мин ши»
Мин әулетінің тарихы. Қытайдың 25 әулеттік тарихының құрамындағы бірегей ескерткіш. Жинақталған нұсқасы Мин құлағаннан кейін жазылған, жұмыс 1645–1735 жылдар аралығын қамтиды.
«Мин шилу»
Әр император билігінің күнделікті хроникасы. Онда күн сайынғы мемлекеттік істерге қатысты жазбалар сақталған.
«Мин хой яо»
Тақырыптық қағидамен түзілген құрама еңбек үлгісі. Шет елдер, қалалар, халықтардың әдет-ғұрыптары, елшілік байланыстар туралы мәліметтер береді.
Қосымша материалдар
Монғолия, Моғолстан, Темір мемлекеті және Орталық Азия елдері туралы қытай елшілері, барлаушылары, жолшылары, көпестері қалдырған жазбалар, сондай-ақ ортаазиялық елшілер мен мұсылман көпестерінен алынған мәліметтер маңызды қосымша қабатты құрайды.
Орыс деректемелері және мұрағат материалдары
Соңғы орта ғасырлардағы Қазақстан тарихын зерттеуде XIV–XVII ғасырлардағы орыс құжаттары мен мұрағат материалдарының орны ерекше. Алтын Ордаға тәуелділік кезеңіндегі жылнамаларда орыс князьдарының Орда билік орындарымен байланыстарының көптеген қырлары көрініс табады. Сонымен қатар Орданың ішкі қоғамдық-саяси ахуалы, әсіресе XIV ғасырдың 60–70 жылдарындағы билеуші топтар арасындағы күрес туралы мәліметтер келтіріледі.
XVII ғасырда Ресей мен Қазақстан және шектес өңірлер туралы деректік материал көлемі артып, ғасыр соңына қарай бұл халықтар жөніндегі түсінік орыс қоғамында бұрынғыдан да нақтырақ сипат ала бастады.
2) Соңғы орта ғасырлардағы Қазақстан тарихнамасы
XVIII ғ. дерек жинауынан тәуелсіздік дәуіріндегі қайта пайымдауға дейін
XVIII ғасыр: этнографиялық мәліметтерді жинау дәстүрі
XVIII ғасырда орыс зерттеушілері қазақтар туралы мәлімет жинауды жалғастырды: тұрмыс-тіршілік, шаруашылық, ғұрып-дәстүр, наным-сенім, жүздердің ру-тайпалық құрамы мен орналасуы жөніндегі этнографиялық деректер жүйелене түсті. Сонымен бірге халықтың шығу тегі туралы аңыз-әңгімелер де назардан тыс қалмады. Бұл бағыттағы зерттеушілердің қатарында П. И. Рычков пен И. Г. Георги аталады.
Кеңестік кезеңнің 1980–1990 жылдары: тақырыптың кеңеюі
1980–1990 жылдардағы отандық тарихнамада революцияға дейінгі орыс тарихнамасында Қазақстан тарихының зерттелу мәселесін қарастыру 1950–1970 жылдармен салыстырғанда ілгеріледі. Бұған дейін негіз қалаған және мәселені жан-жақты талдауға үлес қосқан зерттеушілердің қатарында Д. Дулатова, В. Галиев, Ж. Қасымбаев, Ж. Махашев, И. Ерофеева, В. Толочко және басқалар бар. Кейінгі кезеңде В. Басин мен Р. Киреева сияқты ғалымдар XIX ғасырдың екінші жартысы мен 1917 жылдар аралығындағы Ресей тарихнамасының қазақ тарихын зерттеу тәжірибесіне назар аударды.
Тақырыптық бағыттардың үлгілері
- Декабристердің Қазақстанға қатысты зерттеулері (В. Галиевтің «Декабристы и Казахстан» монографиясы).
- Қазақстанның Ресейге қосылуы мәселесінің тарихнамалық талдауы (Д. Дулатованың ертеректегі еңбектерінен бастау алады).
- Орта жүздің Ресейге қосылуы процесін арнайы қарастыру (П. Қайсарбеков).
- Революцияға дейінгі баспасөз, журнал материалдары арқылы Қазақстан мен Орта Азия тақырыптарын талдау (А. Алексеенко және т.б.).
Дербес тұлғалар мен ғылыми мұраларды зерттеу
Кеңестік тарихнамада революцияға дейінгі Қазақстан тарихын зерттеген орыс ғалымдарының еңбектеріне, сондай-ақ жекелеген авторлардың ғылыми мұрасына арналған талдаулар көбейді. Мәселен, әскери тарихшы М. И. Венюков еңбектеріне талдау Н. Алексеенконың «Хранители памяти» (1988) кітабында берілді. Сонымен қатар П. Рычков мұрасы, А. Левшиннің қазақтардың дәстүрлі құқығын зерттеудегі орны, қолжазба қорлар (мысалы, Г. Генс материалдары) сияқты бағыттар бойынша да ізденістер жүргізілді.
Д. Дулатова монографиясы: жүйелеуші еңбек
Кеңестік дәуірдегі тарихнамалық еңбектердің ішінде Д. Дулатованың 1984 жылы жарияланған «Историография дореволюционного Казахстана (1861–1917 гг.)» монографиясы айрықша орын алады. Еңбекте реформадан кейінгі кезеңнен 1917 жылға дейінгі аралықта Ресей тарихнамасының қазақ халқын зерттеуінің қорытындылары жинақталып, тақырыптың дамуы жүйеленген.
Кезеңдеу: Қазақстанды зерттеудің тарихнамалық эволюциясы
I кезең (1920–1950 жж. соңы)
Кеңестік тарихнаманың марксистік-лениндік бағытқа өтуі, зерттеудің концептуалдық негіздерін қайта қарауымен сипатталады. Бұл тұста орыс зерттеушілерінің Қазақстан туралы мұрасы арнайы тарихнамалық объект ретінде жүйелі қарастырылмады; көбіне құнды дерек ретінде пайдаланылды.
II кезең (1960–1991 жж.)
Мәселенің Қазақстан тарихы аясында дербес тақырып ретінде бөлініп қарастырылуы күшейді. Әр кезеңнің баспасөзі, ғылыми қоғамдары, университеттері, экспедициялар мұрасы сияқты бағыттар кеңейе түсті.
III кезең (1991 жылдан бері)
Тәуелсіздік жағдайында зерттеулер кеңестік идеологиялық шектеулерден арылып, деректік базаны кеңейтуге және нақты мәселелерді терең талдауға бағытталды. Соған қарамастан, XVIII–XIX ғасырлардағы Ресей тарихнамасында Қазақстанның зерттелуін толық әрі тұтастай қамтитын іргелі синтез еңбектің жетіспеуі мәселесі сақталып отыр.
Бекіту сұрақтары
- 1 Қазақстанның экономика тарихына қатысты қандай деректеме топтарын атай аласыз?
- 2 Қазақстанның экономикалық тарихын зерттеудегі тарихнамаға қысқаша шолу беріңіз.