Қазақ халқының қол өнері.
Қазақ халқының қолөнері
Қазақтың дәстүрлі қолөнері — тұрмыс қажеті мен эстетикалық талғамды қатар тоғыстырған, мыңжылдық мәдени қабаттардан нәр алған ұлы мұра. Оның тамыры сақ, үйсін, қыпшақ, ғұн, қарлұқ секілді көне түркі тайпаларының мәдениетіне жалғасып, Оңтүстік Сібір, Орта Азия және Ресей халықтарымен тарихи ықпалдастық нәтижесінде байып, жаңғырып отырған.
Тарихы терең, тамыры көне
Қазақтың дәстүрлі қолөнерінің дамуы XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында айрықша биік деңгейге көтерілді. Археологиялық қазбалар мен жазба ескерткіштер Қазақстан аумағын мекендеген тайпалардың жүздеген жылдар бойы металл, тас, сүйек, саз балшық, ағаш, жүн секілді табиғи шикізаттарды күнделікті тұрмыс пен шаруашылық қажетіне жаратып, көркемдік сипаты айқын, ұлттық болмысы бөлек бұйымдар қалыптастырғанын дәлелдейді.
Көне дәуірдің нақты айғақтары
- Павлодар өңіріндегі Досыбай жартасынан табылған бейнелер.
- Өскемен маңындағы жазбалар мен Ұлытау жартасындағы суреттер.
- Кригелді өзені аңғарынан табылған керамикалық қазындылар.
Әлем назарын аудартқан өнер
Қазақ даласының сәндік-қолданбалы мәдениеті ерте кезден-ақ әлемдік мәдениет өкілдерінің қызығушылығын оятқан. Геродот сақтардың тұрмыстық заттары мен әскери жарақтарының алтын мен мыстан жасалып, ат әбзелдерінің де алтынмен нақышталғанын сипаттайды. Сондай-ақ Ктесий мен Страбон да сақтар мен массагеттердің бұйымдары әшекейге бай, киім үлгілері өзіндік өрнек-стилімен дараланатынын жазған.
Негізгі ой: Қолөнер — тек тұрмыстық қажеттілік емес, ол халықтың эстетикалық коды, тарихи жады және мәдени сабақтастығы.
Зерттеушілердің бағасы
Қазақ қолөнері туралы Ресей ғалымдары да сүйсіне жазған. М.А. Леваневский қазақтың табиғи қабілетіне тәнті болып, қарапайым құралдармен-ақ ер қапталдарын мінсіз жасап, алтын-күмістен әсем бұйымдар шығаратынын, ал аяқ киімдерінің берік әрі қолайлы келетінін атап өтеді.
Киіз үй — өркениеттік құбылыс
Қазақтың ұлттық қолөнеріндегі теңдессіз туындының бірі — киіз үй. Орта ғасыр саяхатшылары Марко Поло, Плано Карпини, Клавихо, Барбора секілді тұлғалар киіз үйге таңданып, өз жазбаларында атап қалдырғаны — халқымыз үшін зор мақтаныш.
Көрмелер тарихы: халықаралық деңгейдегі ықылас
Бұрын қолөнер көрмелеріне ерекше мән берілген. Барлыбаева Рымжанның қолынан шыққан текемет Парижде ұйымдастырылған көрмеге қатысып, жұртты таңғалдырғаны — соның жарқын мысалы.
- 1861 жылы Париждегі халықаралық көрмеге қазақ киіз үйлері қойылған.
- 1876 жылы Петербургте ориенталистердің III конгресі құрметіне ашылған көрмеде көрсетілген.
- 1890 жылы Қазанда өткен көрмеге қойылған.
- 1913 жылы Омбыда Романовтар әулетінің 300 жылдығына арналған көрмеге Атбасардан Мейрам қажының киіз үйі қатысқан.
Шебер тұлғасы: өнердің өзегі
Халық қолөнеріндегі негізгі тұлға — суретші-ұста, ісмер шебер. Қазақтың ертедегі шеберлері кімдер болғаны — жан-жақты зерттеуді қажет ететін маңызды тақырып. Дегенмен, есімі кеңінен танылған шеберлер қатарында Мұрын жырау айрықша аталады. Оның шын аты — Тілеген Сеңгірбаев. Ол жарты ғасырға жуық уақытын темір соғуға, алтын мен күмісті үйлестіріп зерлеуге, етік тігуге, тас қашауға арнаған.
Сонымен қатар Қазақстанда Жүсіп, Мақамбет, Күмбетбай, Тәутен, Әбдіғали, Шаяхмет, Аяған секілді атақты шеберлер өмір сүргені айтылады. 1882 жылы Мәскеудегі өндірістік-көркемөнер көрмесінің төтенше комиссиясы қазақ шеберлерінің ыдыстарын «жұмысының мінсіздігімен, өрнектердің әсемдігімен ерекше көзге түседі» деп жоғары бағалаған.
Ағаш ыдыстардың өзгеше болмысы
Қазақтың ағаш ыдыстарының бір ерекшелігі — сыйымдылығы мен ірілігі. Бұрын ауылдарда бір қойдың еті тұтас сыятын керсен тәрізді ыдыстар кең қолданылған. 1871 жылы Семейдегі көрме ұйымдастыру комитеті құжаттарында қазақтардың токарь станогынсыз-ақ қашау мен пышақты пайдаланып, тұтас қайыңнан ыдысты өте шебер жасайтынын жазып қалдырған.
Көш мәдениеті және тоқыма өнері
Ғылыми деректер Қазақстан жерінде қолөнер кәсібі шамамен екі жарым мың жыл бұрын-ақ түрлі тайпалардың шығармашылығы арқылы байқалып, ұрпақтан-ұрпаққа мәдени мұра болып жалғасып келе жатқанын көрсетеді. Ибн Батутаның жазбаларында Дешті Қыпшақ жұртының күймелі арбамен көшкені де айтылады.
Кілем тоқу өнерінде де түркі халықтарының жетістігі белгілі: дүниежүзіндегі ең үлкен кілем алғаш рет 1959 жылы Ашхабатта тоқылған (көлемі 192 шаршы метр), кейін 1965 жылы екі есеге ұлғайтылған. Қазақ шеберлері де кілем тоқуда алдына жан салмаған. Барлыбаева Рымжанның тоқыған кілемі 1926 жылы Парижде өткен көрмеге қатысып, бәйге алғаны туралы дерек айтылады.