Патша баласын өлтіріп, бізге қайт
Теңіз түбіндегі тұңғиық әлем
Теңіздің беті шашыраған гүлдей көкпеңбек, таза шыныдай мөп-мөлдір. Бірақ оның тереңдігі есепсіз: түбіне бірде-бір зәкір жетпес еді. Тереңдігін өлшеу үшін қабат-қабат зәулім мұнараларды бірінің үстіне бірін жалғауға тура келер.
Сол тұңғиықта су перілері өмір сүреді. Теңіз түбі тұлдырсыз ақ құм ғана деп ойламаңдар. Онда судың сәл қимылынан тірі жанша ырғалып тұратын солқылдақ сабақты, әсем жапырақты ғажайып ағаштар мен гүлдер өседі. Ну тоғайдың арасында біздің ормандағы құстар секілді үлкен-кіші балықтар жүйткіп жүреді.
Маржан сарай және оның салтанаты
Теңіздің ең тереңінде су патшасының маржан сарайы тұр. Терезелері асыл тастан, төбесі ұлудың қабығынан жасалған; су ырғағына қарай ашылып-жабылып тұрады. Сол сәтте ұлу қабығындағы маржандар жарқ-жұрқ етіп, көз шағылыстырады. Бір ғана тасы-ақ кез келген ханымның тәжін әшекейлеуге жетер еді.
Сарайдағы билік және әженің мінезі
Су патшасының әйелі ерте қайтыс болғандықтан, шаруашылыққа патшаның кәрі шешесі бас-көз болады. Ол ақылды, бірақ даңққұмар, мақтансүйгіш: құйрығына он екі теңіз бақасын жапсырып алатын. Ал атақты перілердің өзі алты бақадан артық жапсырмайтын.
Дегенмен, ол — қалай мақтауға да тұрарлық жақсы әже. Әсіресе, немерелерін жанынан артық көретіндігі үшін қадірлі.
Алты қыз және кенженің өзгешелігі
Әженің алты немересі бар еді. Алтауы да көрікті. Ең кенжесі бәрінен де сұлу: денесі мөп-мөлдір, нәзік райхан гүліндей, көзі мұхиттың тереңіндей көк. Бірақ басқа су перілері секілді оның да аяғы жоқ — аяқ орнына балықтың құйрығы біткен.
Сарай залдары және теңіз терезелері
Патша қыздары күні бойы гүл өсіп тұратын алып сарай залдарында ойнайтын. Кейде янтарьдай мөлдір ашық терезелерге балықтар жүзіп кіріп, кішкентай ханшайымдардың қолынан тамақ жеп, сылап-сипатқанға үйренетін.
Сарай алдындағы бақ
Сарай алдында үлкен бақ бар: жалын түсті қызыл, қаракөк ағаштар көп, бұтақтары мен жапырақтары үнемі ырғалады. Жемістері алтынша жалтырап, гүлдері отша алаулайды. Майда құмның өзі күкірт жалыны түстес болғандықтан, теңіз түбі ғажайып көкшіл сәулемен жарқырап көрінеді.
Бақта әр ханшайымның өз орны бар: бірі китке ұқсатып атыз жасаса, екіншісі су перісіне ұқсатуды құп көрді. Ең кенжесі гүл алаңын күн сияқты дөңгелек етіп жасап, ашық қызыл гүлдер отырғызды. Ол — ылғи ойға шомып, көп сөйлемейтін ерекше перизат еді.
Кенженің бағындағы жалғыз мүсін
Басқа қыздар бақтарын суға батқан кемелерден табылған әшекейлі заттармен безендірсе, кенженің бағында тек алыстағы күнге ұқсас қызыл гүлдер және әлдеқалай суға кеткен кемеден түскен аппақ мәрмәрдан жасалған баланың сұлу мүсіні ғана бар еді.
Ол мүсіннің жанына қызғылт түсті үйеңкі отырғызды. Ағаш жайнап өсіп, жіңішке ұзын бұтақтары мүсінді орап, күлгін көк көлеңкесі көкшіл құмға түсетін. Бәрі бір-бірін сүймектей болып, ойнап тұрғандай әсер қалдыратын.
Жер бетіне құмарлық және әженің әңгімелері
Кенже пері қызы жер бетінде өмір сүретін адамдар туралы әңгіме тыңдағанды бәрінен де жақсы көретін. Әжесі кемелер, қалалар, адамдар және аңдар жайлы білгенін айтып беруге мәжбүр еді.
Қызды ең қатты таңғалдырғаны — жер бетіндегі гүлдердің жұпар иісі. Ормандар жасыл болады екен, ал сол ормандардағы «балықтар» әдемі үн салып, сайрайды. Әжесі «балықтар» деп құстарды атайтын, өйткені немерелері құсты өмірі көрмеген.
Он бес жасқа толғандағы рұқсат
«Он бес жасқа толғанда теңіз бетіне қалқып шығып, ай сәулесінің астында жартаста отырып, өтіп бара жатқан кемелерді, ормандарды, қалаларды көруге рұқсат болады», — дейтін әжесі.
Сол жылы патшаның үлкен қызы он беске толды. Қалғандары — аралары бір жас қана — өз кезегін күтуге тиіс. Ал кенжесі бәрінен көп күтеді. Бірақ олар алғашқы күні көрген ең ұнаған нәрсесін бір-біріне айтып беруге уәделесті.
Апаларының жер беті туралы бес әңгімесі
1) Ай сәулесі, қала шамдары, қоңырау үні
Үлкен әпкесі ай сәулесіне шомылып, құмдақ қайраңға жатып, жағадағы қалаға қарағанды ұнатыпты: жүздеген жұлдыздай шамдар жанады, музыка ойнайды, арбалар тарсылдайды, адамдар дабырласады, мұнаралар аспанмен тілдесіп, қоңыраулар сыңғырлайды.
2) Күн батар шақтағы аспан
Екінші әпкесі күн батып бара жатқан сәттен артық көрініс жоқ деді: аспан балқып тұрған алтындай сәулетті, алау қызыл, күлгін көк бұлттар жүйткіп өтеді. Күнге қарай ақ желектей созылған бір топ аққу самғайды екен.
3) Өзен бойы, жүзім төбелері және «күшік»
Үшінші әпкесі ең батылы еді: теңізге құятын кең өзен бойымен жүзіп, жүзім өскен жасыл төбелерді, құстар сайраған тоғаймен қоршалған сарайлар мен үйлерді көрген. Бір қойнауда жалаңаш балалар шомылып жүр екен. Олар пері қызынан қорқып қашып, орнына әлдебір кішкентай аң шығып, өршелене үріпті. Бұл — күшік еді, бірақ пері қызы бұрын ит көрмеген.
4) Ашық теңіз кеңдігі
Төртінші әпкесі ашық теңіздің өзіне ғашық болды: көз жетер жерде тек теңіз бен алып шыны күмбездей төңкерілген аспан. Үлкен кемелер алыстан шағаладай көрінеді, дельфиндер аунап-ойнайды, ал алып киттердің танауынан фонтан атқылайды.
5) Қысқы мұз таулары және найзағай
Бесінші әпкесі қыста туғандықтан, өзгеше дүниені көрді: теңіз жасыл тартып, орасан моншақтай мұз таулары қалқып жүреді. Кейбірі жақұттай жарқырайды. Кешке бұлт торлап, найзағай жарқылдап, күн күркірейді; сұр теңіз мұз тауларын қызыл сәулеге малып теңселтеді. Кемелерде адамдар сасқалақтап, желкендер жиналып, бәрі арпалысқа түседі.
Уақыт өте қыздар өсіп, көп нәрсені көріп-білген соң: «Барлық жер жақсы, бірақ үйден жақсысы жоқ», — дейтін болды.
Кенженің күтуі және он бес жас
Кеш сайын апалы-сіңлілі бесеуі қол ұстасып су бетіне көтерілетін. Олардың адамда жоқ ғажайып үні бар: дауылда кемелерге қауіп төнсе, су асты патшалығының салтанатын айтып ән шырқайтын. Бірақ теңізшілер оны түсінбей, азынаған дауылдың үні деп қана ойлайтын.
Кенже перизат артта қалып, жалғыз отыратын да, жылағысы келетін. Бірақ перілер жылай алмайды — сондықтан қайғыны тарқату да қиын. Ол: «Шіркін, менің жасым қашан он беске толар екен? Жоғарыдағы дүниені, ондағы адамдарды сүйетінімді білемін!» — деп армандайтын.
Сұлулық үшін төзім
Ақыры оның да жасы он беске толды. Әжесі оған ақ маржаннан жасалған лала гүл тәж кигізді де, «айрықша құрмет белгісі» ретінде сегіз теңіз бақасын жабысуды бұйырды. Қыз ауырсынып еді, әжесі: «Сұлулық үшін шыдауға болады», — деді.
Пері қыз іштей бұл сән-салтанаттың бәрін лақтырып тастап, өз бақшасындағы алқызыл гүлдерін тағуды қалар еді. Бірақ амал қанша — ол қоштасып, ауа көпіршігіндей мөп-мөлдір күйде жоғары көтерілді.
Тынық кеш, кеме және патша баласы
Күн жаңа ғана батқан. Бұлттар әлі алаулап тұр, қызғылт аспанда кешкі жұлдыздар жылтырай бастады. Ауа мап-майда, теңіз тына қалғандай.
Жақын маңда үш діңгекті кеме жалғыз желкенін көтеріп, қозғалмай тұрды. Діңгектегі көлденең ағаштарда матростар отыр; палубадан музыка мен ән естіледі. Қараңғы түскенде кемеде жүздеген түрлі-түсті фонарь жарқ етті, ал ауада әр ұлттың жалауы желбірегендей болды.
Туған күн тойы
Перизат кают-компанияның дөңгелек терезесіне таяп, толқын кемені тербеткен сайын үңіле қарайды. Іште сәнді киінген көп адам. Бірақ бәрінен де сымбаты — он алтыға да толмаған, қарақаттай қап-қара көзді патша баласы еді. Сол күні оның туған күні тойланып жатқан.
Патша баласы палубаға шыққанда жүздеген ракета атылып, айнала күндізгідей жарқырап кетті. Пері қызы шошып суға сүңгіп, қайта басын шығарғанда, аспаннан теңізге жұлдыздар құлап жатқандай көрінді: үлкен-үлкен күндей от шарлары, от балықтай құйрығын серпіген сәуле… бәрі тынық судың бетіне шағылысып жатты.
Дауыл және құтқару
Түн қоюлана берді. Түрлі-түсті оттар сөніп, ракеталар тынды. Оның орнына теңіздің өзі азынап, ыңырана бастады. Бұлт қоюланып, найзағай жарқылдады. Дауыл соғып, матростар желкендерді жинауға ұмтылды.
Жойқын толқын кеме үстіне үйіріліп, аққу құсап бір шыңырауға түсіріп, бір тау толқынның бетіне қайта алып шықты. Пері қызына бұл жүзу қызық көрінсе, теңізшілер мұрнынан шаншылып, сасқалақтап жатты.
Ақыры бас діңгек шыбықтай сынып түсті. Кеме жантайып, трюмге су лап берді. Қап-қара түнек қоюланды. Найзағай жарқ еткен сәтте пері қызы адамдардың жан ұшыра жанталасқанын көрді де, патша баласын іздеді.
«Жоқ, ол өлуге тиіс емес!»
Кеме қирағанда патша баласы суға кетіп бара жатты. Пері қызы бір сәт қуанып қалды — енді ол теңіз патшасының сарайына түседі деп ойлады. Бірақ адамдар суда өмір сүре алмайтыны есіне түсті: ол сарайға жетсе де, өлі күйінде жетеді.
Пері қызы өзіне қауіп төнгенін ұмытып, бөрене мен тақтайдың арасымен арпалысып жүзіп, әл-дәрмені құрып бара жатқан патша баласына жетті. Оның басын су бетінен жоғары көтеріп, толқын ығымен алып кетті.
Таңғы тыныштық және жағалаудағы қоштасу
Таң ата толқын басылды. Кемеден бір жаңқа да қалмапты. Күн қып-қызыл болып алаулап, су бетіне нұрын төкті. Сәуле патша баласының өңін кіргізгендей, бірақ көзі әлі жұмулы еді.
Пері қызы оның дымқыл шашын қайырып, айдай жазық маңдайынан сүйді. Ол жігітті өз бағындағы мәрмәр балаға ұқсатты. Тағы бір сүйіп, шын ниетімен тірі қалсын деп тіледі.
Ақ үйдің қоңырауы
Көкшіл таулар мен қалың орман көрінді. Жағаға таяу жерде теңізге төніп тұрған ақ үй бар екен — сірә, шіркеу не ғибадатхана. Айналасында апельсин, лимон ағаштары, қақпа алдында пальмалар өсіп тұрды. Тып-тынық шағын қойнауда пері қызы патша баласын құмға жатқызып, басын күнге қаратып қойды.
Сол мезет үйден қоңырау үні естіліп, бақ ішіне жас қыздар жүгіріп келді. Пері қызы биік тастың үстіне шығып, шашы мен кеудесін теңіз көбігіне көміп отырды: енді оның жүзін толқыннан айыру қиын еді.
Жас қыз патша баласына жақындап, әуелі шошыды, бірақ тез есін жиып, жұртты көмекке шақырды. Пері қызы патша баласының тіріліп, айналасындағыларға жымиғанын көрді. Бірақ ол пері қызына жымиған жоқ — өз өмірін кім сақтап қалғанын білмеді.
Патша баласын ақ үйге алып кеткенде, перизат мұңайып суға сүңгіп, үйіне қайтты.
Сағыныш: үнсіз қыздың ішкі әлемі
Бұрыннан көп сөйлемейтін, терең ойлы қыз енді тіпті тұйықтала түсті. Апалары «Теңіз бетінде не көрдің?» деп сұраса да, үн қатпады.
Ол қайта-қайта өзі патша баласын қалдырған жерге барып жүрді. Бақтағы жемістердің пісіп-жиналғанын, тау басындағы қардың ерігенін көрді, бірақ патша баласы көрінбеді. Қайта-қайта мұңайып оралатын.
Жалғыз жұбаныш
Оның жалғыз жұбанышы — өз бағында отырып, патша баласына ұқсас мәрмәр мүсінді құшақтау еді. Гүлдеріне де қарамай қойды: ұзын сабақтар мен жапырақтар өзара айқасып, бақ күтімсіз қалды.
Ақырында, пері қызы шыдай алмай бәрін апаларының біріне айтты. Содан әпкелері де білді, бірақ бөтенге жария қылмады. Тіпті бір әпкесі кемедегі тойды да көрген екен, патша баласының патшалығы қайда екенін де білетін болып шықты.
Сарайға дейінгі жол және жасырын бақылау
«Сіңлім, бірге жүзіп барайық», — деді әпкесі. Екеуі қол ұстасып, патша баласының сарайы тұрған жердің жанынан теңіз бетіне шықты.
Сарай ашық сары жалтыр тастан салынған. Мәрмәр баспалдақтарының бірі теңізге дейін созылып жатыр. Алтын жалатқан күмбездер алыстан көз тартады. Ұстын арасындағы қуыстарға қойылған мәрмәр мүсіндер тірі адамдай.
Биік айналы терезелерден сән-салтанатты бөлмелер көрінеді: қымбат шәйі перделер, кілемдер, қабырғадағы үлкен картиналар. Дәу залдың ортасында нән фонтан шапшып, суы шыны күмбез төбеге дейін көтеріледі.
Ай сәулесіндегі балкон
Кенже перизат енді кешке де, түнде де сарайға жиі жүзіп келетін болды. Ол тіпті ұзын көлеңкесін суға түсірген әдемі мәрмәр балконның астымен өтетін жіңішке каналға да батыл кіретін. Балкон тұсына тоқтап, патша баласына ұзақ телміріп қарайды, ал ол өзін ай астында жападан-жалғыз отырмын деп ойлайтын.
Пері қызы жасыл ну арасынан сығалап, патша баласының сәнді қайыққа мініп, музыканттармен серуендегенін талай көрді. Біреу оның күмістей аппақ ұзын желегін байқаса, «аққу ғой» деп ойлар еді.
Түнде балықшылардың патша баласы туралы жақсы сөздерін де талай естіді. Сонда ол жігітті құтқарып қалғанын, басын кеудесіне қысып мейірлене сүйгенін есіне алып, іштей қуанып қоятын. Бірақ патша баласы мұны мүлде білмейтін, пері қызы оның түсіне де кірмейтін.
Адамдар дүниесіне ынтызарлық
Пері қызы адамдарды күннен күнге көбірек жақсы көрді. Адамдар дүниесі оған перілер әлемінен кең сияқты көрінді: олар кемемен теңіз асып жүзе алады, бұлтпен тілдескен сеңгір тауларға шыға алады, орман мен даланың ұшы-қиырын шарлай алады.
Ол адамдар жайлы көп білгісі келді. Бірақ сұрақтарының бәріне апалары жауап бере алмады. Сонда ол әжесіне жүгінді: жоғарғы дүниені жақсы білетін де сол еді.
Өмір мен өлім туралы сұрақ
«Суға батпайтын адамдар мәңгі-бақи өмір сүре ме? Біз секілді олар да өле ме?» — деп сұрады пері қызы.
«Жоқ, олай емес», — деді кемпір. «Олар да өледі. Тіпті олардың өмірі біздікінен де қысқа. Біз үш жүз жыл өмір сүрсек те, өлгенде теңіз көбігіне айналамыз…»