1219 жылы Корея патшалығы Шыңғыс хан әскерлерінен тізе бүкті
Шыңғыс хан: біртұтас империя құру және Еуразия кеңістігін қайта қалыптастыру
Шыңғыс хан (Тэмуджин, Темучин) (шамамен 1155, Онон өзені бойындағы Делиун-Болдак шатқалы — 25.08.1227, Си Ся мемлекетінің жері) — Азияда біртұтас мемлекет құрып, өз дәуірінің аса ірі әскери және мемлекет қайраткері ретінде танылған тұлға. Ол ру басшысы Есугей батырдың отбасында дүниеге келген.
Негізгі түйін
XII–XIII ғасырлар тоғысында Тэмуджин моңғол және оған іргелес тайпаларды біріктіріп, Орта Азия даласындағы ең ықпалды жаулап алушылардың біріне айналды. Бұл үдеріс әскери дарын, қарсыластардың бытыраңқылығы және жүйелі саяси-әлеуметтік шаралар арқылы жүзеге асты.
Билік үшін күрес және Ұлы хан болып жариялануы
Өзінің әскери дарынының арқасында әрі қарсыластарының әлсіздігі мен бытыраңқылығын тиімді пайдаланып, Тэмуджин 1183–1204 жылдары өкімет билігі үшін күресте негізгі жауларын талқандады. Бұл кезеңде Меркіт көсемі Тоқтадан бастап, Найман тайпасының басшысы Таян (Даян) ханға дейінгі қарсыластар жеңіліске ұшырады. Нәтижесінде ол кең-байтақ аумақты бағындырып, көптеген ру-тайпалық одақтардың бірден-бір билеушісі атанды.
Осы жеңістер және тайпа көсемдерін өз маңына топтастыруға бағытталған әлеуметтік шаралар нәтижесінде, дала ақсүйектерінің құрылтайы 1206 жылы Тэмуджинді барлық тайпалардың ұлы ханы деп жариялады. Осылайша ол «Шыңғыс хан» лауазымын қабылдады (кейбір түсіндірулерде түркі тілдеріндегі «теңіз, мұхит» ұғымымен байланыстырылып айтылады).
Ішкі саясат: орталықтандыру, әскер және құқық
Шыңғыс хан мемлекетті басқаруды бір орталыққа бағындыруға ұмтылды. Түркі-моңғол тайпаларын «мыңдық» деп аталатын әскери-әкімшілік бірліктерге бөлді: хан талабына сай әрбір мыңдық 1000 атты әскер беруге тиіс болды. Бұл бөліктер жайылымдық жерлерімен қоса туыстары мен нояндарға енші ретінде үлестірілді.
Әскер құрылымы
- Оң қанат — барунғар
- Сол қанат — жоңғар
- Орта қанат — гол
Бақылау және тәртіп
- Наразылықты басу үшін 10 мың адамдық жеке гвардия — кэшиг құрылды
- Әскерде өте қатаң тәртіп орнатылды: кінәлілік пен қорқақтық ауыр жазаланды
- 1206 жылы әдеттегі құқық нормалары — «яса» ережелері бекітілді
Әскери стратегияның өзегі
Шыңғыс хан соғыс тактикасында мұқият барлау, жауды жекелеп талқандау, тұтқиылдан соққы беру, алдау-арбау үшін арнаулы тосқауыл топтарын қолдану және қыруар атты әскермен кең ауқымды маневр жасау сияқты әдістерді жүйелі пайдаланғаны айтылады.
Сонымен қатар, ұлы хан жазбаша іс жүргізуді жолға қоюға мән берді.
Жорықтар және кеңею: Сібірден Қытайға, Жетісудан Орта Азияға дейін
Негізгі кезеңдер
- 1207–11 Сібір мен Шығыс Түркістандағы бірқатар халықтар мен тайпалар бағындырылды (бурят, якут, ойрат, қырғыз, ұйғыр және т.б.).
- 1211 Цзинь мемлекетіне жорық басталды.
- 1215 Пекин алынды.
- 1217 Солтүстік Қытай толықтай Шыңғыс хан билігіне өтті.
- 1219 Корея патшалығы моңғол әскерлеріне тізе бүкті.
Солтүстік Қытай мен Кореяға жасалған жорықтарды ірі қолбасшы, әмір Мұқылай (Гауин Жалаири) басқарғаны көрсетіледі.
Қытайға қарсы шабуылдардан кейін Шыңғыс хан әскерінің бір бөлігі 1218–1219 жылдары Жетісуды, ал 1219–1221 жылдары Қазақстан мен Орта Азияны жаулап алды.
Ұлыстарға бөлу: мұрагерлік үлестер және Қазақстан аумағы
Бағындырылған жерлер Шыңғыс хан тарапынан ұлыстарға бөлініп, ұлдарына үлестірілді. Бұл бөлініс империялық басқаруды жеңілдеткенімен, болашақта саяси дербестену үрдістерін күшейтті.
Ұлдарына үлестірілген аумақтар
- Төле — Моңғолияның өзі
- Үгедей — батыс Моңғолия, жоғарғы Ертіс пен Тарбағатай өңірі
- Шағатай — Шығыс Түркістан, Жетісу және Мауераннахрдың едәуір бөлігі
- Жошы — Ертістен батысқа қарай Шығыс Дешті Қыпшақ, Жетісудың солтүстік бөлігі және төменгі Еділге дейінгі аумақ
Қазақстан жерінің ұлыстарға кіруі
- Аумақтың үлкен (далалық) бөлігі — Жошы ұлысына
- Оңтүстік және оңтүстік-шығыс Қазақстан — Шағатай ұлысына
- Жетісудың солтүстік-шығыс бөлігі — Үгедей ұлысына
Шыңғыс ханның көзі тірісінде ұлдарына үлестірілген жерлер көбіне табыс көзі қызметін атқарды және бәрібір империя басшысына бағынышты болып қала берді. Алайда ол қайтыс болғаннан кейін оның мирасқорлары мен Шыңғыс әулетінің хандары жорықтарды үздіксіз жалғастырды.
Ыдырау: бір империядан бірнеше мемлекетке
Күш пен зорлыққа сүйеніп құрылған ұлыстардың арасында уақыт өте келе берік саяси, экономикалық және этникалық байланыстар қалыптаспады. Шыңғыс хан ұрпақтарының өз әулеттерін толық дербестендіруге, ал ұлыстарды тәуелсіз иеліктерге айналдыруға ұмтылысы империяның бірнеше мемлекетке ыдырауына алып келді. Осы үрдістің нәтижесінде Ақ Орда, Алтын Орда және Шағатай ұлысы сияқты құрылымдар айқындалды.
Дереккөз туралы белгі
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы.