Көңілді Әсет келді көтергелі, Болмайды кеуде шіркін жөтелгелі
Кемпірбай Бөгенбайұлы 1834 жылы қазіргі Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданында дүниеге келіп, 1895 жылы қайтыс болған. Оның Шөже, Тезекбай, Әсет, Жәмшібай секілді әйгілі ақындармен айтыстары ел арасына кең тараған.
Айтыс дәстүріндегі орны
Кемпірбайдың Шөжемен айтысының соңы жұмбақ айтысқа ұласқаны айтылады. Ал Жәмшібаймен сөз қағысы ру айтысы дәстүрінің аясында өтеді.
Бұл айтыс алғаш «Таң» журналының бірінші санында (Семей, 1925), С. Сейфуллин құрастырған «Қазақтың ескі әдебиет нұсқалары» жинағында (Алматы, 1931), кейін халық ақындарының айтыс жинақтарында (1939, 1948, 1965 және т.б.) жарияланған.
Кемпірбайдың өлең өрнегі
Әсет ақын Кемпірбай ауырып жатқанда көңілін сұрап келіп айтқан жыры және оған Кемпірбайдың қайтарған жауабы көркемдік тұрғысынан қазақ фольклорының озық үлгілерінің бірі саналады.
Кемпірбайдың өзіне тән мінездемесі (үзінді)
Бөгенбай — әкем аты, мен — Кемпірбай, Өзге ақынмен сөйлесем, тұрар былай. Талабым тәңір берген таудан үлкен, Алмаса өз бақытың қайтып құдай. Едігедей, Арқалықпен малыма жай, Арда емген құлыннан жабағы, тай. Ағайын, қайыр берсең өзіме бер, Кенже ұлы кедейліктің мен — Кемпірбай. Бөгенбай — әкем аты, Кемпір едім, Өлеңді кәсіп қылып тентіредім. Дауысымның келмейтұғын мәнісі сол, Бақырдан ұрлық етін жеңкіредім.
Әсет пен Кемпірбай: көңіл сұрау айтысы
Әсет ақынның көңіл сұрауы
Ассалаумағалейкүм, нар Кемпірбай, Науқасқа шипа берсін патша құдай. Аспанға айнала ұшқан ақ сұңқарым, Кез келіп жайған торға бопсың мұндай. Науқастың меңдеу тартты дегеннен соң, Жылдам бәйіт айтып үш күн ұдай. Дауысым танисың ба, атым — Әсет, Мен келдім әдейі іздеп көңіл сұрай. Япырау, жауап қатпай кеткенің бе, Алғашқы атың шыққан қыраным-ай?!
Кемпірбайдың жауабы
Көңілді Әсет келді көтергелі, Болмайды кеуде шіркін жөтелгелі. Артыма бір ауыз сөз тастайын, Басымды жастықпенен көтер бері! Өлсем де көк кептерге бір соғайын, Қу тақтай екі шекті әпер бері. Аузыма айырларда сөз салмасаң, Қонғаның, өлең шіркін, бекер ме еді? Ал енді шіркін көмей былпылдасын, Сөзімді әшиясыз кім тыңдасын? Ішінде арғын, найман салдым айғай, Не қылып, шіркін көмей, жыртылмасын?! Мойынға әзірейіл салса құрық, Білемін ғазиз жанның құтылмасын. Кемпірбай бұл дүниеден көшіп кетсе, Білемін, енді өзіме ұл тумасын. Сырған қынабынан наркескендей, Әр жерден қызыл тілім қылтылдасын. Көңілімді Әсет сұрап келгенінде, Шаба алмай кәрі тарлан сылпылдасын. Әсетжан, осы аурудан өлем, білем, Алланың аманатын берем, білем. Кеудемнен көкала үйрек қош деп ұшты, Сол шіркін, кәрі жолдас — өлең, білем. Әсетжан, осы ауру қоймас, білем, Алланың әмірі екі болмас, білем. Қамығып, хош деп жылдар ұшып кетті, Осы өлең Серкебайға қонбас, білем. Сәлем айт Арқадағы хан-қараға, Қара Ертіс, Қарқаралы жандараға. Ағытай, Қарауыл мен өрдегі Үйсін, Қараөткел — таныс едім екі араға. Семейде топырағым болар, білем, Кемпірбай дұға қылсын бейшараға.
Қысқаша түйін
- Кемпірбай Бөгенбайұлы — XIX ғасырдағы айтыс өнерінің көрнекті өкілі.
- Шөже, Жәмшібай, Әсет секілді ақындармен сөз сайыстары халық жадында сақталып, кейін бірнеше жинақта жарияланған.
- Әсеттің көңіл сұрауы мен Кемпірбайдың жауабы — ақындық рух, тағдыр, қоштасу сарынын айқын танытатын көркем мәтін.