Торы бие
Торы бие мен тазының қашуы
Баяғыда бір шал мен кемпір өмір сүріпті. Кемпір — тойымсыз мешкей, тамаққа қомағай адам екен. Олардың қу торы биесі күн сайын бір құлын туатын болыпты. Ал жалмауыз кемпір сол құлынды күнде жеп қоя береді.
Бір күні кемпір ашуы үдей түсіп, енді биенің өзін жегісі келіп, шалына: «Бұл биенің аты да жоқ, сойып алайық», — дейді. Торы биенің осы үйдегі жалғыз шын досы — тазы екен. Шал тазыны торы биеге жіберіп, жағдайды жеткізуді тапсырады.
Торы биенің айласы
- Арқан әкел десе — үзілуге дайын әлсіз жіп әкел.
- Пышақ әкел десе — өтпейтін пышақ әкел.
- Өзің құйрығымнан тартып тұр, — дейді.
Тазы торы биені шал-кемпірге жетектеп әкеледі. Бие құбылаға қаратып жығылып, әлгі әлсіз жіппен буылады. Шал өтпейтін пышақпен бауыздамақ болғанда, торы бие мен тазы кенет аққу болып, аспанға самғап ұшып кетеді.
Олар бір жерге қонып, қайтадан баяғы бейнелеріне енеді: біреуі — тазы, біреуі — торы бие. Сөйтіп, достықтарын сақтап, еркін өмір сүре бастайды.
Жылқының көбеюі және қорғаушының қажуы
Торы бие күн сайын құлын туып, жылқы көбейе береді. Оларды қасқырдан да, өзге жыртқыштан да қорғайтын — сол тазы. Бірақ жылқы көбейген сайын тазының міндеті ауырлай түседі.
Бір күні тазы торы биеге келіп: «Енді маған адам тауып бер», — деп жалбарынады. Торы бие: «Ол үшін сен адамның табаны тиген жерден бес уыс топырақ әкел», — дейді.
Адамды табудың шарты
Тазы адамның ізі түскен жерден бес уыс топырақ әкелген соң, торы бие оған адам жолықтырады.
Сөйтіп, тазыға серік болатын адам табылады. Оның аты — Құланайжарқын. Ол аса мерген, әрі айбарлы батыр екен: жүрген жеріне ешкім қарсы келмейді. Енді жылқыны Құланайжарқын мен тазы бірге қорғайды.
Үш қыз және мыстанның қулығы
Бір күні олар түзде жүріп, бір үйдің үстінен түседі. Үйдің ішінде үш қыз отыр екен. Қыздар Құланайжарқыннан қорқып, жылап жалбарынады: «Біз сізге ас пісіріп берейік, тек өлтірмеңіз», — дейді. Құланайжарқын келісіп, қыздар сол үйде қызмет ететін болады.
Бір күні қыздар ойнап жүргенде, қазан астындағы от өшіп қалады. Қорыққан қыздар үйдің төбесіне шығып қараса, алыстан жіңішке түтін шұбап көрінеді. Олар жүгіріп барса, түтін мыстан кемпірдің оты екен. Қыздар от алып келіп, Құланайжарқынға ас пісіреді.
Содан бастап қыздар от керек болса, мыстан кемпірге қайта-қайта барады. Екі үйдің арасына тапталып, тас жол түседі. Мыстан кемпір күн сайын қыздарға келіп, басын тізелеріне қойғызады да, олардың қанын сорып алып, қайта қайтады.
Қыздардың жүдеу сыры
Құланайжарқын қыздардың жүдеп кеткенін байқап, себебін сұрағанда, олар: «Мыстан кемпір күнде келіп қанымызды сорады», — деп шынын айтады.
Мыстанды тұзаққа түсіру
Құланайжарқын: «Бүгін мен үйде жасырынып қалайын. Мыстан “батырдың иісі шығып тұр” десе, “жаңа кетіп еді, көйлегі қалып қойды” деңдер», — деп ескертеді. Сөйтіп, өзі кілемнің астына тығылады.
Әдеттегі мезгілінде мыстан кемпір келіп: «Үйден батырдың иісі шығып тұр, кірмеймін», — деп айқайлайды. Қыздар Құланайжарқынның айтқанын жеткізеді. Мыстан сеніп, үйге кіріп, отыра бергенде, Құланайжарқын атып тұрып, оны буып тастайды да, ертеңіне аңға шығып кетеді.
Абайсыздықтың құны
Құланайжарқын жоқта қыздар байлаулы мыстанды келемеждейді. Бір қыз байқамай жанына отыра қалып, мыстанның тепкісінен мерт болады. Екіншісі де солай қаза табады. Үшінші қыз қорыққанынан мыстанның қолын шешіп жібереді, ал мыстан оны ертіп алып, қашып кетеді.
Құланайжарқын келгенде, болған жағдайға таң қалады: екі қыз өлген, бір қызды мыстан алып кеткен. Ол кек алуға бекінеді.
Қайтарылған кек және бақытты аяқталу
Құланайжарқын бір қыздың киімін киіп, тас жолмен мыстанның үйіне барады. Сонда: «Мен де қызыңмын, Құланайжарқын маған қорлық көрсетті. Енді саған келдім, шешеке», — деп алдайды. Мыстан сеніп, оны үйіне кіргізеді.
Күні келгенде мыстан әдетінше «басын қаратпақ» болады. Сол сәтте Құланайжарқын оның басын жарып, мыстан кемпірді өлтіреді. Сөйтіп, аман қалған қызды ертіп, бұрынғы мекеніне қайтады.
Екеуі қосылып, дәулетті өмір сүріп, барша мұратына жетеді.
Түйін
- Достық — торы бие мен тазының аман қалуының кілті.
- Айла — зорлыққа қарсы тұратын ақылдың күші.
- Ерлік — әділетсіздікті тоқтататын шешуші қадам.