Жаңа заман мәдениеті
XIX ғасыр мәдениеті: жаңа заманның «классика ғасыры»
Жаңа заман мәдениетінде XIX ғасыр мәдениеті ерекше орын алады. «Классика ғасыры» аталған бұл кезеңде буржуазиялық өркениет кемелдену шегіне жақындап қана қоймай, тоқырау белгілерін де бастан кешірді. Мұндай бағалауды XX ғасыр ойшылдары — О. Шпенглер, Й. Хейзинга, Х. Ортега-и-Гассет және т.б. — әр қырынан негіздеді.
XIX ғасыр мәдениеті бүкіл жаңа заман рухани тәжірибесіне сүйеніп, көне дәуір мәдениетінің іргетасы үстінде қалыптасты. Бұл дәуірдің дүниетанымдық бағдарлары қатарында рационализм, антропоцентризм, сциентизм, еуроцентризм сияқты ұстанымдар айқын көрінді.
Еуропа мәдениетіне ықпал еткен үш ірі оқиға
- Англиядағы өнеркәсіп төңкерісі
- Солтүстік Америка отарларының тәуелсіздік үшін күресі
- Ұлы Француз революциясы
Дәлірек айтқанда, осы тарихи оқиғалар еуропалық мәдени бетбұрыстың жүзеге асу қарқынын күшейтті: қоғам құрылымы өзгерді, жаңа құндылықтар қалыптасты, өнер мен ойлау жүйесіне жаңа талап қойылды.
Жаңа дүниенің қалыптасуын айқындаған факторлар
XIX ғасырдың бет-пердесі адамзат тағдырының түбегейлі өзгерістерге ұшырауымен тығыз байланысты болды. Жаңа дүниенің қалыптасуы негізінен үш факторға сүйенді: демократия, тәжірибелік ғылым және индустрияландыру. Екінші және үшінші факторды жинақтап, «техника» деп атауға да болады. Бұл құбылыстар екі ғасыр бұрын бой көрсете бастағанымен, дәл XIX ғасырда қоғамдық өмірдің барлық саласына еркін енді.
Көпшілік мәдениеттің алғашқы нышандары
XX ғасырда кең қанат жайған «сауықтық мәдениеттің» алғашқы белгілері де осы кезеңде байқалды. Өнер туындылары мыңдаған таралыммен жаппай шығарылып, кең аудиторияға тарай бастады.
Бұл үрдістің екі қыры бар: бір жағынан, өнердің халық арасына кең таралуы жалпы мәдени деңгейдің өсуіне ықпал етті; екінші жағынан, өнердің қадірін арзандатып, оның «құпиялық» қасиетін — тереңдік пен бірегей әсерін — әлсірету қаупін күшейтті.
Романтизм
Осы тарихи кезеңде халық көңілінен шығатын шынайы өнерге сұраныс күшейді. Өнер қоғамдық көңіл күйдің жаршысына айналып, біртіндеп философияның тілі ретінде қабылдана бастады: адамгершілік пен ізгіліктің қайнар көзі, адамның жан дүниесінің айнасы ретінде бағаланды. Өнер мәдениеттегі әрбір өзгерісті нәзік сезініп, дәуір тынысына сай бейімделе білді.
XIX ғасыр өнеріндегі кезеңдерге қысқаша көзқарас
XIX ғасырдағы өнер дамуын түсіну үшін оның ішкі кезеңделуіне назар аудару қажет. Зерттеулерде «декаданс» (құлдырау) деп аталатын арна XIX ғасырдың 50-жылдарынан Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі уақытты қамтиды.
Алайда дәл осы «революциялық дәуірдің» қоғамдық оқиғалары шығармашылық қиялды оятып, өнерге саяси-әлеуметтік мазмұн дарытты. Ұлы Француз революциясынан қуат алған романтизм өз өрісін кеңейтіп, дәуірдің басты идеяларымен тығыз байланыста дамыды.
Романтиктердің прогрессивтік идеялары утопиялық социализм ұстанымдарымен де астасып жатты. Оларды жақындастырған ортақ жағдайлар: қоғамдық құрылысты сынау, халық тағдырына жанашырлық таныту, жеңіске жету жолдары мен әдістерінің көмескілігі. Романтиктерге тән ерекшелік — тамаша болашақты, тым болмағанда, қиял кеңістігінде жүзеге асыру талпынысы. Нақты өмір мен қиялдағы өмірді салыстыра қарау да романтикалық өнердің қуатты қырларының бірі болды.
Болмыстан «қашудың» үш бағыты
1) Табиғат аясына кету
Табиғат — көңіл күй күйзелісінің емшісі, еркіндік пен ізгіліктің идеалы ретінде қабылданды. Романтиктер қаланы өткір сынап, ауыл адамдарының рухани байлығын дәріптеді, халықтық фольклорды жоғары бағалады. Экзотикалық елдер мен жаңа ашылған аймақтардың табиғаты басты тақырыпқа айналды (Байрон поэзиясындағы, Делакруа кескіндемесіндегі шығыс сарындары).
2) Өткен заманға ойша оралу
Романтиктер әсіресе орта ғасырлардың өмір салты мен дәстүрлеріне ден қойды: рыцарьлық романдар (В. Скотт), опералық әлем (Вагнер) және патриархалдық тұрмыс көріністері (Ж. Санд, Колридж) шығармалардың өзегіне айналды.
3) Ішкі жан дүниемен арпалысу
Адамның жалғыздығы, рухани қақтығысы, өмірдің қарама-қайшылықтары шындық тұрғысынан бейнеленді (Гоффман мен Гауфф ертегілері, Т. Жерико мен Э. Делакруа портреттері және т.б.).
Романтизмнің екі өзекті идеясы
Романтикалық тарихилық
Ұлттық мәдениеттің қайнарын іздеу, мәдени құбылыстарды тарихи тұрғыдан бағалау, өзге халықтардың өмірімен танысу романтиктерге тарихи үдерістің қайталанбайтын, өзіндік сипаты бар құбылыс екенін айқындады. Бұл ұстаным революциялық дәуірдің рухани жемісі ретінде қалыптасты.
Индивидуалистік субъективизм
Романтиктер тарихи болашақты тек ақылмен толық болжау мүмкін емес деп білді; танымның маңызды көздерінің бірі — жүрек үні, интуиция. Осыдан адамның «жат дүниеде» жалғызсынуы, өмірден түңілу сезімінің пайда болуы секілді көңіл күйлер өнердің басты тақырыптарына айналды. В. Вейдле: «Романтизм — жалғыздық» деуі де сондықтан.
Романтиктер өздері өмір сүрген қоғамға көңілі толмаса да, бостандық пен еркіндік жолындағы күрескер-энтузиастар болды. Ең маңыздысы — олар халықтың ғасырлар бойы жинақтаған мол мәдени мұрасына сүйенді.
Елдік ерекшеліктер
Франция
Романтизм қоғамдық-саяси өмірдің айнасына айналды. Еркіндікті сүю мен патриотизм — француз романтизміне тән басты сипаттар.
Англия
Байрон мен Шелли шығармаларында қоғамдағы жағымсыз құбылыстар қатал сынға алынып, азаматтық үн күшейді.
Германия
Саяси бытыраңқылық жағдайында неміс романтизмі музыка мен әдебиетте биік жетістіктерге жетті; қоғамдық өмірге сын көзбен қараумен қатар, философиялық және эстетикалық тұжырымдар мен теориялар қалыптастырды.