Сен өлмейсің
Килиманджаро — биіктігі 19 710 фут, басын мәңгі қар басқан тау; дәлірек айтқанда, Африканың ең биік шыңы. Масай тайпалары оның батыс шыңын «Нгайэ-Нгайэ» деп атайды екен — бұл Тәңірдің тұрағы, құдайдың қонысы деген сөз. Сол шыңның құзар басында мерт болған қабыланның мұздап қатқан, қурап қалған сүйегі жатыр. Осынау қарлы құзға қабыланды не айдап апарғанын тірі жан білмейді.
Ыстық жазықтағы үнсіздік
— Бір ғажабы, бұл дерт мүлде жаныма батпайды, — деді ол. — Әбден асқынып, меңдегенде ғана білінетін сияқты.
— Тіпті еш жерің ауырмай ма?
— Еш жерім ауырмайды. Тек қолқаны қабатын мүңкіген иісі болмаса. Оны кешірерсің. Жүрегіңді айнытып тұрған шығар.
— Олай деме…
Көрінбейтін белгі
Ауру адамның төңірегіндегі ең қорқынышты нәрсе — ауырсыну емес, иіс еді. Ол оны өзінен бұрын өзгелер сезіп қоя ма деп емес, әлдеқашан бәрі кеш екенін іштен біліп тұрғандай айтатын.
— Аналарға қарашы, — деді сырқат. — Міне қызық: бұларды қай Құдай айдап әкелді? Құр тамашалау үшін қалықтап жүр ме екен, әлде иісті сезді ме екен бұл жыртқыштар…
Оның кереуеті қалың жапырақты мимозаның саясында тұр еді. Ол күнге шомылған жазыққа көз тастады: анадай жерде қоқиып жүрген үш құзғын көрінді, тағы бірнешеуі аспанда қалықтап жүр. Жерге түскен көлеңкелері ғана тез-тез зымырағандай.
— Машина бұзылған күннен бері олар осы маңнан кетпей қойды, — деді ауру. — Бүгін бір нәрсені сезгендей, жерге жалпиып-жалпиып қонып алған.
— Көп ойлай берме, — деді әйел.
— Жай айтқаным ғой… Біреумен сөйлесіп тіл қатыссаң, тәуір боп қаласың. Бір жағынан сенің де көңіліңді аулағым келеді.
— Әңгіме онда емес, — деді әйел. — Мен тек қазір қолымнан ештеңе келмейтініне қапаланам. Екеуміз бір-бірімізге сүйеу болып, ұшақтың келуін күтейік.
Үміттің жалғыз атауы
Бұл жерде «ұшақ» — көлік емес, үміттің жалғыз атауы еді. Ал күту — әрекетке айнала алмай қалған ерік сияқты.
— Сол пәлекетті күтпей-ақ қоялықшы…
— Саған не жәрдем беруім керек? — деді әйел. — Шынымен-ақ дәрменсізбін бе?
— Мүмкін, аяғымды кесіп тастарсың… Сонда ірің ұлғая қоймас. Бірақ оған да күмәнім бар. Әйтпесе атып таста мені. Сен енді мүлт жібермейтін мергенсің ғой. Мылтық атуды саған өзім үйретпеп пе едім?
— Айтпашы, — деді әйел. — Дауыстап бірдеңе оқып берейін бе?
— Не оқисың?
— Өзіміз бұрын оқымаған хикаялардан.
— Керек емес. Тыңдауға шамам жоқ… Әңгіме шерткен жанға жайлырақ. Тіпті даулассақ та, уақыт тез өтер еді.
— Дауласатын не бар? Сенімен сөз жарыстырып айтысқым келмейді. Бәлкім, бүгін бізге машина жіберер. Бәлкім, ұшақ келер.
— Менің тіпті орнымнан қозғалғым жоқ, — деді сырқат. — Одан не шығады? Тек сенің көңіліңді аулау үшін болмаса…
— Әй, қорқақсың-ау…
— Шынымен-ақ жанжал шығарғың келе ме? Өлсем де, тыныш өлейінші. «Қорқақ» деп қорлағаннан не табасың?
— Сен өлмейсің!
— Бос сөздің керегі не? Мен өлетін адаммын. Оны ана қоқиған құзғындардан сұрасаң да болады: олар соны біліп кеп отыр…
Төртіншісі құлдилап келіп жерге қонды да, жорғалап барып, маң-маң басып отырғандарға қарай беттеді.
Жазықтың тынысы және адамның ішкі дауысы
Сырқат жастығына жантая кетті де, қапырық ыстықтан сағымдана шаңытқан ауаға, алыстан көгерген жасыл бұталарға қиыстау қарап, біраз үнсіз жатты. Айнала сарғыш тартқан төңіректе бәкене-бәкене ақ қойлар жайылып жүр; одан әріректе жасыл бұталардың жанында, аппақ боп көрінген жылқы тәріздес құлан үйірі жүр.
Бұлардың аялдаған жері жатаған төбенің етегіндегі үлкен ағаштардың саясында еді. Екі қадамдай жерде суы біраз тартылып қалған болса да бұлақ бар; таңертең бұл арадан кекілік, құр сияқты құстар үзілмейтін.
— Дауыстап бірдеңе оқып берейін бе? — деді әйел қайта.
— Рақмет, әзірге зауқым жоқ.
— Бәлкім, машина тез келер…
— Келсін-келмесін, маған бәрібір.
— Ал маған бәрібір емес.
— Біздің өміріміз ұдайы осылай: сенің ұнатқаның маған ұнамайды, менің ұнатқаным саған жақпайды…
— Жоқ, Гарри, ұдайы олай емес…
Ерлі-зайыпты диалогының өзегі
Бұл сөз таласы «кім кінәлі?» деген сұраққа тірелмейді. Негізгі түйін — дәрменсіздік: біреу көмектесе алмайды, біреу қабылдай алмайды.
— Осы арақ ішсем бе екен…
— Саған ішу зиян. Блэктің кітабында ішкіліктен сақтану керек деген.
— Моло! — деп дауыстады Гарри.
— Не бұйырасыз, тақсыр?
— Сода қосқан виски әкелші.
— Ішпей-ақ қойсаңшы, — деді әйел. — Еңсеңді түсірме…
— Жоқ, — деді Гарри, — ішімдік өзіме жағады…
Ол іштей: «Енді бұдан былай ешбір лаж жоқ», — деп ойлады. Оның ойынша енді қолынан ештеңе келмейді, асыл арманына жете алмайды. Ақыр аяғы бәрі арақ үшін жанжалдасумен тынатын тәрізді.
Оң аяғындағы ісік асқынып, ірің бүкіл денесіне жайыла бастағанда аяқтың ауруы тоқтап, сонымен бірге қорқыныш та жоғалғандай болды. Ол енді өзінің әбден қажығанын сезіп, дүниенің ақыры осымен біткені ме деп күйінді. Ажал талай жылдан бері қыр соңынан қалмайтын, бірақ бұл жолы ол тіпті үрейленер емес. Еңсесін басқан мең-зеңдік ештеңені ойлатпай, бәрін жеңілдетіп бара жатқандай.
Естеліктердің қарлы жиегі
Ол бұрын ойға алған тақырыбын түбіне жете зерттеп алмайынша жазуға кіріспейтін. Енді сол ұстанымы қол жетпес арман болып бұлдырап барады. Жаза қалған күннің өзінде де көңілдегідей шықпауы мүмкін; сондықтан ой-арманын кейінге ысыра беріп, қайтадан қалам ұстауға жүрегі дауаламай қалған.
Жазылмаған дүниенің салмағы
Оның қайғысы тек өлімнен емес, жазылмай қалған өмірден еді: көргені көп, бірақ соның бәрі қағазға түспей қалды.
Әйел Парижді айтты: Крийон қонақ үйін, Сен-Жермендегі Төртінші Генрих павильонын. Ол жақта қалуға да, басқа қалаған жерге кетуге де болар еді деді. Ал Гарри «ұнату деген — әшейін біраз күндік алданыш» деп жауап қатты. Өзі өткінші қызыққа ғана қуанатын пенде екенін мойындағандай болды.
Әйелдің дауысы барған сайын дірілдей түсті: «Егер Парижде жүрсек қой…» Ол осында бекер келгендерін қайталады. Ал Гарри бәрін «сенің ант ұрған ақшаңның кесірі» деді. Әйел болса: «Ақша менікі ғана емес, сенікі де емес пе?» деп, бірге жүргенін, қалағанына ергенін айтты.
Гарри өз қатесін де мойындады: әу баста тізедегі кішкене сызатқа йод жақпағанын, кейін басқа дәрі табылмай сұйық карболка жаққанын, содан ұсақ қан тамырлары бітеліп ісік жайылғанын айтты. Бірақ бұл түсіндіру жанды жеңілдетпеді: кінә мен ыза бәрібір өз жолын табатын.
Екеуінің сөздері ақыры «сүю» мен «жек көру» сөздеріне тірелді. Гарри бірде: «Қазір де сүйемін», — десе, артынша: «Мен сені ешқашан сүйген емеспін», — деді. Әйелдің үні босап, өтінішке айналды: ішпесін деді, қолдан келгеннің бәрін істейік деді. Ал Гарри: «Істесең сен істерсің. Ал менің оған енді шамам жоқ», — деп қайырды.
Қар мен шаңның параллелі
Килиманджароның мәңгі қары мен төмендегі сағымды шаңы — оның ішкі әлеміндегі екі шет: бір жағында тазалыққа ұқсаған биік арман, екінші жағында тұншықтырған шындық.
Сол сәтте оның көз алдына өткен өмірінің үзік көріністері келді: Қарағаштағы бекет; түнді қақ айырып келе жатқан Симплон—Ориент экспресінің шамы; Болгария тауларындағы қар туралы аңғал даулы сөздер; қатты қыста қар үстімен омбылап жүріп, суыққа ұшып өлген адамдар; ормандағы отыншының шағын үйі; қанды ізді қар басқанша жандармдарды сөзге айналдырған түн; шіркеуден тараған жұртқа шағылысқан аппақ қар; шаңғы жолы; боран; шамның сығырайған жарығында ақша тігіп карта ойнау; соғыс әңгімелері; бомбалау; адам мінезінің аумалы-төкпелі қалыбы…
Ол осының бәрін көрді, сезді, есіне сақтады. Бірақ ештеңе жазбады.
Кешкі көлеңке
Кешке қарай ол ұйқысынан оянды. Күн жотаның арғы жағына еңкейіп, көлеңкесі бүкіл алапқа түсіп тұрды. Төңіректегі ұсақ жануарлар бұлардың шатыры маңында жайылып жүр. Гарри құйрықтарын бұлтыңдатып, анда-санда шалып-оттап, бұталардан біртіндеп алыстап бара жатқан хайуандарға қарап жата берді.
Баяғы құстар енді жемтік аңдуын қойған: ебедейсіз қимылдап, ағаш-ағашқа жабысып қонақтап алған. Саны бұрынғыдан да көбейе түскендей.
Гарридің қызметші қол баласы төсектің жанында отыр еді.
— Ханым құс атуға кетті, — деді ол. — Тақсыр, сізге бір нәрсе керек пе?
— Ештеңе керек емес.
Әйел түскі тамақ үшін құс атып әкелуге кетті. Гарридің мақұлық атаулыны жақсы көретінін білетін ол аңдарды үркітіп алмау үшін шатырдан біраз ұзап шыққан.
Гарри әйел туралы ойлады: оның білгенін, оқыған-түйгенін, естіген-көргенін ұмытпайтын әдетін; өзіне қаратып айтылған ауыр сөздердің артында кейде зіл болмайтынын; ал бейпіл ауыздыққа әйелдің еті үйреніп кеткендіктен, мұның асыра сөйлегені «өз көңілін жұбату» ғана екенін байғұс әйел қайдан сезсін деп күйінді.
Өтірік пен шындықтың ауысуы
Сұмдық өтірік айтуда ғана емес — шындықтың орнына беталды көкіп кетуде. Ол өзін де, өзгені де сонымен қажытты.
Ол өмір туралы ойлады: сән-салтанаты молайғанымен, ішкі қуаты әлсірегенін; бұрын немқұрайды қараған үйреншікті еңбектің енді қанша құлшынса да қолынан келмесін; бір кезде бай адамдар туралы жазамын деп өзіне серт бергенін; сол ортада «жансыз» сияқты жүргенін; бірақ думан мен жайлы шаттықтың бәрін тұншықтырып, сүйікті ісіне деген ынта-ықыласын жойғанын түсінді.
Бір кезде осы Африкада өмірінің ең тамаша шағын өткізген еді; енді бәрін қайта бастау үшін осында қайта оралды. Жол үстінде олар күй талғамайтын, бірақ салтанатқа да бөленбейтін. Гарри тау ішіне кетіп жүгіріп, жаттығып, салмағын әдейі азайтатын боксшы секілді ішкі дүниесін басып кеткен зілден арылармын деп үміттенген.
Бұл жер әйелге ұнады. Ол осындай өмірді ұнататынын сан рет айтқан…