Шал ақынның мұралары бізге толық жетпеген, жеткендерінің өзі бір жарым мың жол ғана
Шал ақын: өмірі, тегі және дәуірі
Шал ақын, Тілеуке Құлекеұлы (1748–1819) — халық ақыны, Абылай ханның замандасы. Ол қазіргі Ақмола облысы аумағында, Азат теміржол станциясының маңында дүниеге келген.
Әкесі
Әкесі — Құлеке батыр Тәңірбердіұлы, қазақ-қалмақ соғысының атақты батырларының бірі. Ол Абылай ханның ширек ғасырға жуық ең жақын серігі, сенімді батыры, беделді елшісі болып, Орта жүз ішінде ел басқарған қолбасшы тұлға ретінде танылған.
- 1742 жылы Орта жүз атынан Ресей қоластына қарау туралы ант бергендердің бірі болғаны айтылады.
- Абылай хан атынан Ресей мемлекетіне елшілікке барғаны жөнінде деректер сақталған.
- Құлеке туралы нақты мұрағаттық деректер Алматы архивінде кездеседі.
Анасы
Анасы — үйсін тайпасынан шыққан, атақты Төле бидің қызы. Құлеке мен оның ағасы Тілеке туралы соғыстағы ерлік әңгімелері ел ішінде бүгінге дейін айтылады.
Ауызша дерек бойынша, Шал ақын қоян жылы 71 жасында дүние салған. Осы есепке сүйенген зерттеушілер ақынның 1819 жылы қайтыс болғанын көрсетеді.
Қариялардың айтуынша, ол Сергеев (қазіргі Шал ақын) ауылы маңындағы Аютас атты төбенің жанында, Есілдің оң жағындағы үлкен бейітке жерленген, алайда қабірінің нақты белгісі сақталмаған.
Неге «Шал ақын» атанды?
Құлеке батырдың ұлы Тілеукенің «Шал» атануына қатысты ел ішінде бірнеше нұсқа айтылады. Ол бала күнінен-ақ тапқыр, зерек, ойға жүйрік болған. Жасынан сөзге үйір, шешен, ойлы жас ретінде көзге түсіп, ел ішіндегі ақындармен айтысқа да ерте араласқан.
Аңызға қарағанда, оның кішкентайынан үлкендерше сөйлеп, төрде отырып төрелік айтқанына қарап жұрт оны «Шал» атап кеткен.
Тұңғыш өлеңінің тарихы
Зерттеушілердің айтуынша, Шал ақынның тұңғыш өлеңі — «Өлеңге тоқтамайды Шал дегенің». Бұл туындыны ақын шығармашылығының бастауына балайды.
Оқиғаның өзегі
Әйгілі бір хан Құлеке батырдың бәйгеден алды берілмейтін жүйрік атын сұрап алып, кейін қайтармай қояды. Құлеке батыр атын сұрауға барғанда қасына баласы Шалды ертіп барады. Хан бала Шалдың көзінше: «Іші боқ, сырты түк сол мәстекті осыншама неге сұрай бересің?» — деп кемсіте сөйлейді.
Кейін Шал таңертең ерте ханның қойшыға сазға батып, отарға ере алмай қалған бір қозыны арқалап алып кетуді бұйырғанын естіп қалады. Кетерінде Шал ханнан именбей, өлеңмен оның малқұмарлығын бетіне басады.
Өлеңге тоқтамайды Шал дегенің,
Болмайды қойға пана тал дегенің.
Таң ата жалаң аяқ тоқты арқалап,
Хан ата, қалай екен мал дегенің?Сыйлайды ханымыз деп үлкен-кіші,
Біреудің хақын жемес жақсы кісі.
Тақтағы хан, топтағы биді еңкейткен,
Хан ата, қалай екен малдың күші?
Сөзден тосылған хан Құлеке батырдың бәйге атын қайтарып, үстіне бір жылқы қосып беріпті. Осы өлең ел ішіне тез тарап, Тілеукенің ақындық атағын шығарған делінеді.
Шығармашылық мұрасы және поэтикалық орны
Осыдан кейін Шал ақын ақындық жолға біржола бет бұрып, дарынды суырыпсалма ретінде танылады. Оның суырыпсалмалық өнері қазақтың ауызша поэзиялық дәстүріндегі осы жанрдың айқын көріністерінің бірі саналады. Ол сөз сайысының шебері болып, көптеген айтыстарға қатысқан (мысалы: «Шал ақынның қызбен айтысы», «Бәйбіше мен Шал ақынның айтысы», «Шал ақын мен жігіттің айтысы», т.б.).
Дәстүр жалғастығы
Ертерек дәуірлерден қалыптасқан ақындық дәстүрді XVIII ғасырда өмір сүрген Тәттіқара, Көтеш ақындардан кейін жалғастырып, қазақ поэзиясын дамыта түсті.
Жанрлық байлық
Өлең-термелері, толғау-тақпақтары саны жағынан мол, мазмұны көркем әрі тақырыптық өрісі кең.
Лирикадағы жаңалық
Қазақ поэзиясындағы лирикалық өлең жанрын жан-жақты толықтырып, көркемдік деңгейін көтерді. Бұл тұрғыдан оны толғауды көркемдік шегіне жеткізген Бұқар жыраумен ғана салыстыруға болады.
Кейінгі кезеңдерде өмір сүрген ақындар Шал ақынды ұстаз тұтқан. Оның өлең-жырлары өз дәуірінде-ақ ел арасына кең тараған.
Бізге жеткен көлемі
Шал ақын мұралары толық сақталмаған: жеткендерінің өзі шамамен бір жарым мың жол көлемінде ғана. Дегенмен, ауызша дәстүрден жеткен шағын өлеңдері, терме-тақпақтары, нақыл сөздері, сөз қағыстары мол.
Шоқан Уәлиханов еңбектерінде Шал ақынның ұзақ эпикалық жыр шығарғаны, қазақ шежіресін өлеңмен жазғаны жөнінде дерек айтылады.
Тақырыптары мен идеялық өзегі
Ақын адам артықшылығы мен жақсылығының өлшемін көпке, туған елге пайдалы болу деп түйіндейді. Ол ашкөздік, сұғанақтық, арызқойлық, пасықтық сияқты мінездерді сынап, өзімшілдік пен күншілдікті әшкерелейді.
Жаны таза, адал ниетті адамдардың ізгі істерін қарсы қойып жырлап, бірінен жиреніп, екіншісінен үйренуге үндейді. Шығармаларын көбіне аяқ астынан шығарып, өз дәуірінің өзекті мәселелерін қозғаған.
Тілдік ерекшелігі
Өлеңдері мақал-мәтелдерге, нақыл сөздерге, діни ұғымдарға және бейнелі тіркестерге бай.
Жариялануы, хатқа түсуі және зерттелуі
Алғашқы жарияланымдар
- 1928 жылы «Жаңа әдебиет» журналының 5-санында бір ғана өлеңі жарияланған.
- 1958 жылы 28 қарашада «Қазақ әдебиеті» газетінде Ғалым Малдыбаев жариялаған сегіз өлең және «Шал ақын кім?» мақаласы жарық көрген.
- Шығармаларын М. Хакімжанова, Ф. Ғабитова, А. Нұрқатов және басқалар қариялардан жазып алып, хатқа түсірген.
Қолжазба деректері
Қазақстаннан тыс жерде түркi халықтарының тілі мен әдебиетін зерттеген ғалым Хасен Шаяхметұлы Ғали XX ғасырдың басында бірнеше шығарманы жазып алған. Оның қолжазбасы Қазан университетінің Н. Лобачевский атындағы ғылыми кітапханасында сақтаулы.
Ғылыми бағалануы және жинақтарға енуі
Шал ақын шығармалары негізінен 1960 жылдан бастап тұрақты түрде жариялана бастады. Осы кезеңде ақын мұрасы жайлы ғылыми-зерттеу мақалалары да жарық көрді.
«XVII–XIX ғасырлардағы қазақ ақындары шығармалары» (1962), «Үш ғасыр жырлайды» (1985) басылымдарының алғы сөздерінде профессор И. Дүйсенбаев Шал ақын мұрасын Бұқар жырау, Тәттіқара, Ақтамберді есімдерімен қатар бағалайды.
Жинақтар
«Алдаспан» (1971)
Жинақтар
«XV–XVIII ғасырлардағы қазақ поэзиясы» (1982)
Жинақтар
«Бес ғасыр жырлайды» (1985–1989)
Ақын мұрасын әдебиеттанушылар Х. Сүйеншәлиев, М. Мағауин, Г. Абетов, Ш. Елеукенов, Ә. Дербісәлин, Ө. Күмісбаев және басқа зерттеушілер қарастырған.
Жеке кітаптар мен жаңа басылымдар
- 1999 жылы «Дайк-Пресс» баспасынан «Шал Құлекеұлы (Шығармалары. Зерттеулер)» атты 364 беттік кітап шықты.
- 2003 жылы «Арыс» баспасынан шыққан «Шал ақын» жинағына қазақ және орыс тілдеріндегі шығармалар, белгілі ғалымдардың мақалалары енгізілді.
Жұмат Тілеповтің пайымынша, Шоқан Уәлиханов еңбектерінде алғашқы жазба дерек кездескенімен, ақын шығармашылығын кең көлемде хатқа түсіру, зерттеу және қалың оқырманға таныстыру жұмысы негізінен соңғы 40–50 жыл көлемінде жүйелі түрде жүргізілген.
Мерейтойлар және тарихи танылуы
1998 жылғы 25 қазанда Петропавл қаласында Шал ақынның 250 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция өтті. Қараша айында Алматыда Ұлттық ғылым академиясының ұйымдастыруымен «Шал Құлекеұлы және ақындық өнер» тақырыбында халықаралық конференция өткізілді. Облыс орталығында және ақынның туған ауданында айтыс, өнер сайыстары және өзге де мәдени шаралар ұйымдастырылған.
Ресми атау
1999 жылғы 14 желтоқсанда Елбасы Жарлығымен ақынның туған ауданына Шал ақын ауданы деген атау берілді.
Дереккөз ретінде берілген белгі: «KZ портал Қазақша рефераттар жинағы».