Сөз бостандығы - мемлекеттің ажырамас бөлігі
Қазақстандағы сөз бостандығы: мәні, тірегі және жауапкершілігі
Қазақстандағы сөз еркіндігі мен баспасөз бостандығына қатысты «қиындық жоқ» деп кесіп айту әрдайым біржақты болуы мүмкін. Дегенмен билікті ашық сынайтын «Тасжарған», «Свобода слова» секілді тәуелсіз басылымдардың таралып, халыққа жетуі — елдегі сөз бостандығының бар екеніне меңзейтін маңызды белгі. Осы ойды кезінде Т. Әбішев те атап өткен.
Түйін: Сөз бостандығы — мемлекеттің ажырамас бөлігі. Онсыз азаматтық қоғамды, демократиялық басқаруды және құқықтық мемлекетті толық елестету қиын.
Конституциялық құқық және демократиялық құндылық
Сөз бостандығы — азаматтардың Конституция арқылы кепілдендірілген саяси құқықтарының бірі. Оны демократиялық құндылықтарды жүзеге асыратын негізгі тетік деуге болады: пікір айту, қоғамдық талқылауға қатысу, биліктің іс-әрекетін бағалау және қажет болса сын айту — қоғамның дамуына ықпал ететін маңызды құралдар.
Зиялы қауымның рөлі: еркін ойдың қозғаушы күші
Прогрессивті зиялы қауым сөзді және сөз бостандығын әрдайым ерекше қастерлеген. Сөз еркіндігінің негізгі қозғаушы күштерінің бірі — интеллектуалдық элита, яғни зиялы қауым. Зиялы қауым бостандық пен әділеттілікке ұмтылған, ержүрек болған сайын қоғамдағы сөз бостандығының деңгейі де жоғары болмақ. Ал зиялы қауым жағымпаздыққа бой алдырса немесе жасықтық танытса, ондай ортада сөз еркіндігі күрт әлсіреуі мүмкін.
Еркіндік пен жауапкершілік: сөздің салмағы
Сөз бен бостандық ажырамас бірлікте болғандықтан, сөз иесіне зор жауапкершілік жүктеледі. Қазақтың даналығы бұл мәселені мақал-мәтел арқылы айқын жеткізген:
- «Сөз сүйектен өтеді, таяқ еттен өтеді» — сөздің адамға психологиялық әсері кейде физикалық соққыдан да ауыр болуы мүмкін.
- «Отыз тістен шыққан сөз, отыз руға тарайды» — айтылған сөздің таралуы жылдам, салдары ауқымды.
- «Адамның өзі жетпеген жерге сөзі жетеді» — сөздің ықпалы мен қашықтықтан да өтетін күші бар.
Ақпараттық қауіпсіздікпен сабақтастық
Сөз бостандығы ақпараттық қауіпсіздікпен қатар жүруі тиіс. Бостандық пен теңдікке қол жеткізген халықтың өзін-өзі басқаруы үшін ашық пікір алмасу, шынайы ақпаратқа қол жеткізу және қоғамдық бақылау мәдениеті аса маңызды.
Экономикалық әсері және халықаралық өлшем
Сөз бостандығының экономикалық әсері де айтарлықтай: ашықтық пен есептілік жоғары болған жерде қоғамдық сенім қалыптасып, институттар күшейеді. Заң ауқымында жүзеге асатын бостандықтың ерекше түрі ретінде сөз еркіндігі халықаралық стандарттар мен нормаларға сүйене алады. Сонымен қатар ол журналистің кәсіби және шығармашылық еркіндігін қамтамасыз ететін негізгі тіректердің бірі.
Сөз бостандығы адамға пікірін ашық білдіруге, баспасөзде жариялауға, сондай-ақ пікір білдіруден бас тартуға да мүмкіндік береді. Осы кеңістік — азамат пен қоғам арасындағы сенім мен жауапкершіліктің өлшемі.