Дөрекі сөйлеу
Сабақ туралы қысқаша мәлімет
- Өңірі
- Батыс Қазақстан облысы, Ақжайық ауданы
- Мектебі
- Жаңабұлақ орта жалпы білім беретін мектебі
- Пәні
- Қазақ тілі мен әдебиеті
- Сыныбы
- 5-сынып (Қазақ тілі)
- Мұғалім
- Утешкалиева Жайнагүл Орынбасарқызы
- Сабақ тақырыбы
- Эвфемизм мен дисфемизм
Сабақтың мақсаттары
Білімділік мақсаты
Оқушылардың білімін дамыту және тереңдету; ізденісін арттыру арқылы ой-өрісін кеңейту; тіл байлығын молайту. Ауызша және жазбаша сөйлеу мәдениетін, сауаттылығын жетілдіріп, ережелерді түсіне отырып айырма жасауға үйрету.
Тәрбиелік мақсаты
Оқушылар бойына адамгершілік қасиеттерді сіңіру; ізгілікке, ынтымаққа тәрбиелеу; халықтық педагогика негіздерін меңгерту. Әдеппен, әдемі әрі орынды сөйлеуге дағдыландыру.
- Сабақ әдістері
- Іздендіру, салыстыру, топтау, ой жинақтау
- Сабақ түрі
- Тіл дамыту
- Негізгі акцент
- Сөз мәдениеті және мағыналық реңк
Кіріспе: табу ұғымын еске түсіру
Сабақ басында үй тапсырмасы тексеріліп, оқушыларға мына сұрақ қойылады: «Табу дегеніміз не?»
Табу — ескі әдет-ғұрыпқа, діни наным-сенімге байланысты тура айтуға тыйым салынған сөздер.
Мысал
Қасқыр → ұлыма
Мысал
Найзағай → жасын
Мысал
Өзен → сарқырама
Мысал
Жылан → ұзын
Мысал
Қой → маңырама
Мәтінмен жұмыс: тергеу, ат қою дәстүрі
Оқушылар мәтіннен табу мен тергеуге қатысты сөздерді табады. Мысал ретінде келесі мазмұн ұсынылады:
Биыл ағам үйленді. Жеңгем бәрімізге ат қойды: мені Кішкенем, інімді Шырақ, сіңлімді Шырайлым деп атады. Ағамның үлкен ағалары мен жеңгелерін де атымен атамай, қайнаға, Әнші жеңгей, Әкім аға, Үндемес
Жақында отбасымызға қуаныш сыйлап, ортамызға тоқымқағар келді. Бұрыннан да шаңырағымызда Күлшашар, Шайқұяр сияқты аттар жиі ұшырасады.
Негізгі тақырып: эвфемизм және дисфемизм
Эвфемизм
Эвфемизм (грек сөзінен) — жағымсыз, дөрекі немесе қатты естілетін сөзді сыпайы, жұмсартып жеткізу.
- Мағынасы: «жақсы сөйлеймін»
- Мақсаты: көңілге қаяу салмай, әдеп сақтап айту
Дисфемизм
Дисфемизм (грек сөзінен) — керісінше, сөзді дөрекілендіріп, қорлау, кемсіту, жақтырмау мәнінде айту.
- Мағынасы: «дөрекі сөйлеу»
- Әсері: ауыр, суық, кемсітуші реңк береді
Салыстыру кестесі (мысалдар)
Эвфемизм (сыпайы нұсқа)
- Қайтыс болды
- Жас
- Өтірік қоспау (қосып айтпау)
- Ұрламау (ала жібін аттамау)
- Қолынан іс келмеу
Дисфемизм (дөрекі нұсқа)
- Өлді
- Боқмұрын
- Өтірік айту
- Ұрлау
- Қолынан түк келмеу
Ескерту: Кейбір мысалдар контекстке қарай өзгеруі мүмкін; бастысы — сөздің реңкін ажырата білу.
Жаттығулар: мағынаны жұмсарту және дөрекілендіру
106-жаттығу (жазбаша)
Берілген сөздердің эвфемистік баламаларын табу арқылы тілдегі мағыналық реңкті ажырату:
Дөрекі/қатты айту
- Ұры
- Өсекші
- Боқмұрын
- Топас
- Саңырау
- Соқыр
- Ақсақ
- Сақау
- Жынды
Сыпайы/жұмсартып айту
- Қолының сұғанағы бар
- Суайт, сөз таситын адам
- Жас, жасы кіші
- Білімсіз, надан
- Құлағы ауыр, естуінде мүкісі бар
- Зағип, көзі көрмейді
- Аяғын сылтып басады
- Тілі мүкіс, сөйлегенде кідіріп қалады
- Есуас, жарымес
Тапсырма мақсаты — адамның қадір-қасиетін сақтай отырып сөйлей білу.
Мақал-мәтелдер: тілдің қуаты
- Жанды жаралайтын да сөз, емдейтін де сөз.
- Бал тамған тілден у да тамады.
- Аз сөз — алтын, көп сөз — көмір.
- Сөз қадірін білмеген — өз қадірін білмейді.
- Жылататын да, жұбататын да сөз.
Талқылау: жылататын сөздер — дисфемизмдер, ал жұбататын сөздер — эвфемизмдер.
105-жаттығу (теріп жазу)
Мәтіннен эвфемизмдер мен дисфемизмдерді теріп жазу. Мысал ретінде мына тіркестер ұсынылады:
Эвфемизмге жақын тіркестер
- Түзге жөнелді
- Ана дүниеге кетіп бара жатыр
- Ақсаусақтар (контекстке қарай)
Дисфемизмге жақын тіркестер
- Ит терімді басыма қаптау
- Жылампаз
- Пысқырма
- Оқыс сөйлейтін
Ескерту: кейбір тіркестердің бағасы мәтін мәнері мен авторлық мақсатқа байланысты анықталады.
Деңгейлік тапсырмалар (үлестірмелі карточка)
- «Өлді деуге сия ма, ойлаңдаршы, өлмейтұғын артына сөз қалдырған.» Тапсырма: дисфемизмді тауып, эвфемизмге айналдыр.
- «Қарағым, сөзді қосып айтпа!» Тапсырма: эвфемизмді дисфемизмге айналдыр.
- «Қарағым, аузыңа келгенді оттама! Аузыңнан ақ ит кіріп, көк ит шықпасын!» Тапсырма: дисфемизмге тән сөздерді тап та, эвфемизмге айналдыр.
- «Бағып-қаққан адал малыңның қолды болғаны қиын екен.» Тапсырма: дисфемизмді эвфемизмге айналдыр.
- Ағасы інісіне ренжіп: «Қолыңнан түк келмейді», — деді. Тапсырма: дисфемизмді эвфемизмге айналдыр.
Сергіту сәті
Бір-екі-үш — қолға қалам алып күш.
Қолға қалам аламыз,
Әдемі біз жазамыз,
Сауатты біз боламыз!
Теорияны бекіту: антоним және тіл нормасы
Антоним — мағыналары бір-біріне қарама-қарсы сөздер.
Тіл мәдениеті тұрғысынан, дисфемизмнің ең шектен шыққан түрлері ретінде боғауыз, былапыт, өте дөрекі (айтуға мүлде болмайтын) сөздер де кездеседі. Мұндай қолданыстар сөйлеу әдебіне қайшы келеді.
Қорытынды: мәдениетті сөйлеу — тәрбиенің бастауы
Сабақ соңында оқушылар бүгінгі тақырыпты түйіндейді: эвфемизм — жылы, жұмсақ, жұбататын мән берсе, дисфемизм — суық, қатты, кемсітуші реңк береді.
«Оқу мен тәрбие — егіз» дегендей, білімді адам тәрбиелі болуы керек; ал тәрбие сөзден басталады. Дисфемизмді және орынсыз дөрекі сөздерді қолданбай, ана тіліміздің қадір-қасиетін арттыраық.
Эвфемизмге тән сипат
Жақсы, жылы, жұбататын, жұмсақ, сыпайы, мағыналы, орынды, аз.
Дисфемизмге тән сипат
Суық, қатты, жаман, дөрекі, жылататын, ащы, мағынасыз, көп, өтірік.
Түйін: шындықты әдеппен айту, орынды сөйлеу, үлкенді тыңдау және қажет жерінде аз сөйлеу — мәдениетті адамның белгісі.
«Орыс тілі — ну орман, ағылшын тілі — көктегі күн!» деген сөз бар. Тіліміздің мәртебесін күндей жарқыратайық!