КІРПІКШЕЛІ КЕБІСШЕ
Кірпікшелілер класы
Кірпікшелілер — дене пішіні алуан түрлі, тұщы немесе тұзды суларда мекендейтін, денесін кірпікшелер қаптайтын, құрылысы едәуір күрделі біржасушалы қарапайымдылар. Олардың мөлшері шамамен 10 микрометрден 3 миллиметрге дейін жетеді.
Кірпікшелілердің көпшілігі еркін қозғалып тіршілік етеді, ал кейбір түрлері отырықшы болады. Ғалымдар бұл класқа 1100-ден астам түр кіреді деп есептейді.
Негізгі белгілері
- Дене сыртын кірпікшелер қаптайды, қозғалыс осы кірпікшелердің ырғақты қимылымен іске асады.
- Тіршілік ортасы — тұщы және тұзды су қоймалары.
- Құрылысы күрделі: ядро жүйесі, вакуольдер, ауыз ойысы сияқты маманданған бөліктері болады.
Кірпікшелі кебісше
Еркін жүзетін кірпікшелілердің денесі көбіне сүйірлеу келеді. Солардың кең тараған өкілі — кірпікшелі кебісше. Оның пішіні шынында да кебіске (аяқ киімге) ұқсас.
Сыртқы құрылысы
Кебісшенің бүкіл денесін жіңішке түк тәрізді өсінділер — кірпікшелер қаптайды. Бір ғана кебісшенің денесінде шамамен 10–15 мың кірпікше болады.
Амеба мен жасыл эвгленадан негізгі айырмашылығы — денесін жұқа әрі тығыз қабықша қаптайды. Бұл қабықша майысқақ болғандықтан, кебісше денесін әр түрлі қалыпқа келтіре алады.
Тіршілік ортасы
Кірпікшелілер көбіне тоқтау суларда кездеседі: тоғандарда, батпақты жерлердегі су айдындарында және шағын суқоймаларда.
Кебісшенің алдыңғы жағы доғал, ал артқы жағы жалпақтау әрі сүйірлене келеді.
Ішкі құрылысы
Кірпікшелі кебісше — өте күрделі ұйымдасқан бір жасушалы ағза. Денесінің негізгі бөлігін цитоплазма толтырады. Цитоплазманың ішінде бір үлкен және бір кіші — екі ядро болады.
Цитоплазманың сыртқы қабаты тығыздау келеді және онда көптеген кірпікше өседі, ал ішкі қабаты сұйықтау болады.
Қозғалысы
Әр кірпікше ескекше қимылдап, кебісше судың ішінде үздіксіз әрі шапшаң жылжиды. Қозғалу кезінде ол алға қарай жүзіп қана қоймай, денесімен өз осінен оңға қарай айнала қозғалады.
Қоректенуі
Кірпікшелілердің негізгі қорегі — бактериялар мен ұсақ тірі ағзалар. Кебісшенің алдыңғы жағында сопақша келген ойыс болады — бұл ауыз ойысы.
Ауыз ойысы цитоплазмадағы тар шұқырақ тәрізді жұтқыншаққа жалғасады. Ауыз ойысындағы кірпікшелердің қозғалысы арқылы судағы қорек бөлшектері жұтқыншаққа қарай ығысады.
Ас қорыту қалай жүреді?
- 1 Қоректік бөлшек цитоплазмаға түскеннен кейін айналасында көпіршік түзіліп, асқорыту вакуоліне айналады.
- 2 Асқорыту сөлі әсерінен қорек ыдырап, цитоплазма ішінде біртіндеп қозғалып отырады.
- 3 Қорытылмаған қалдықтар денедегі арнайы тесік — қылаулатқыш арқылы сыртқа шығарылады.
Тыныс алуы және зәр шығаруы
Кебісшенің тыныс алатын ерекше мүшесі болмайды. Ол айналадағы суда еріген оттегін жұқа қабықшасы арқылы бүкіл денесіне сіңіріп, газ алмасуды жүзеге асырады.
Денесінде жұлдызша тәрізді екі жиырылғыш вакуоль айқын көрінеді. Бұл вакуольдерде артық сұйықтық жиналып, кейін сыртқа шығарылады. Бір вакуоль алдыңғы бөлікте, екіншісі артқы бөлікте орналасады; олардың көлемі жиналған сұйықтыққа байланысты өзгеріп тұрады.
Тітіркенгіштігі
Басқа біржасушалылар сияқты, кірпікшелілер де сыртқы әсерді қабылдап, жауап қайтарады. Бұл қызметте кірпікшелер маңызды рөл атқарады: ағза тітіркендіргішке байланысты қимылын баяулатып немесе жылдамдатып, сондай-ақ қозғалыс бағытын өзгерте алады.
Олар жанасуға және ортадағы химиялық әсерлерге өте сезімтал, алайда жарықты сезетін арнаулы органелласы болмайды.
Көбеюі
Қорегі мол болған жағдайда, әсіресе жаз мезгілінде кірпікшелілер қарқынды көбейеді. Көбею кезінде екі ядро да созылып, ортасынан қысыла бастайды; осы уақытта кебісше уақытша қоректенуін тоқтатады.
Ядролар екіге бөлініп, жасуша да екіге ажырайды. Әр жаңа жасушада жетіспейтін мүшелер — жиырылғыш вакуоль, ауыз қуысы және басқа құрылымдар қайтадан түзіледі. Қолайлы жағдайда кірпікшелілер бірнеше ұрпақ беріп, бөліну арқылы көбейе береді.
Циста түзуі
Су қоймалары тартылып, жағдай қолайсызданғанда кірпікшелілер қорғаныш тығыз қабық түзеп, ұзақ уақыт қимылсыз жатады. Бұл құбылыс циста түзу деп аталады.
Цистадағы кірпікшелі басқа жерге желмен таралуы мүмкін немесе бұрынғы орнына қайтадан су толғанда, ол цистадан шығып, тіршілігін жалғастырады.