Қыз шалдан
Айтысқа шақырылған ақын
Ерте заманда он сегізге толған бір ақын қыз ауыл-аймақ ішіндегі бозбала мен жігіт-желеңді өлеңмен ұтып, талайын тығырыққа тірейді екен. Содан есесі кеткен жігіттер алыстағы атақты ақын шалды ат-шапанымен сыйлап, қызбен айтыстырмақ болып арнайы алдырыпты. Қыз бұл жайдан бейхабар болады.
Екеуіне арнап қызойнақ ұйымдастырып, көпшілік жиналған соң, шал қызға өлеңмен тіл қатып: айтысайық, — дейді.
Жұмбақтың шарты
Қыз сабырмен жауап береді: «Сізді шал демейін, айтысайын. Бірақ бір жұмбағым бар, соны жасыруыма рұқсат етіңіз». Шал келіседі.
Қыздың жұмбағы
Шалдың шешуі: жас пен қуат
Шал жұмбақтың мәнін бірден аңғарып, өлеңмен шешім айтады: бұл — адамның жасы мен күш-қуатының өзгерісін астарлаған ишара екен.
Қайраттың кемел шағы
- 5 жаста — күшік мінезді.
- 10-да — иттей алғыр.
- 20-да — бөрідей қайсар.
- 30-да — арыстандай айбарлы.
- 40-та — қабыландай ширақ.
- 50-де — момын да қуатты өгіздей.
Қуаттың қайтуы
- 60-та — аттай арқандалады.
- 70-те — үстіне тұсау салынады.
- 80-де — арқан мен тұсаудың үстіне шідер түседі.
- 90-да — торғайдай қауқар қалады.
- 100-де — шертіп қалсаң жарылатын жұмыртқадай ғана әл қалады.
Сөз сайысының шешуші сәті
Қыз шалдан: «Өзің қайсысың?» — деп сұрайды. Сонда шал: «Жасым алпыс бесте. Арқандалғаныма біраз болды. Қазір жұлқына беремін, “тұсау салып қойыңдаршы” дегенді естіп жүрмін», — дейді.
Қыздың уәжі
Қыз іркілмей жауап қайтарады: «Ата, бұрын қыран болсаңыз да, балақ бауланып тұғырыңызға қонған екенсіз. Тұлпар болсаңыз да, арқандалған екенсіз. Арқанның ең ұзыны — жортуылшының арқаны, қырық құлаш. Мен қызыл алтаймын: сіз алатын қырық құлаш жерді баспаймын», — дейді.
Қыздың ақылына да, тапқырлығына да риза болған шал ақ батасын береді. Ал қыз қолындағы алтын балдағын шешіп, қалтасынан алып шыққан жібек орамалымен бірге шалға сыйға тартады.