Құрман қойшы
Баяғы өткен заманда Құрман деген қойшы бір байдың малын бағады. Ол байдың қойын он сегіз-жиырма жыл бағып, жылдық ақысына екі тоқтылы қой ғана алады. Егер қой жоғалтса, бай ақысының орнын сол жоғалған малға есептеп, еңбегін күйдіреді. Құрманның тапқаны киіміне де жетпей, сол баяғы кедей тірлікте жүре береді.
Бір күні Құрман қой соңында жүріп, төрт-бес шақырым жерден жанған отты көреді. Бірақ бұл от әдеттегі от сияқты бір орында тұрмайды: жайылып жанбайды, түтін шығармайды, қайта қойшыға қарай тура тартады. Құрман аң-таң болып, «От қалай жүреді?» деп ойлап үлгергенше, әлгі от жақындап келеді.
Жүретін от пен ақ жылан
Анықтап қараса, оттың алдында ұзындығы бір құлаштай ақ жылан қашып келеді. От жыланды қуып, күйдірмек; жылан жан ұшырып, қашып құтылмақ.
Жылан қашқан бойы Құрманның шалбарының балағына кіріп кетеді. Қойшы оны тоқтатуға үлгермейді. Ал от та дәл солай кірмек болғанда, Құрман сілтеп ұрып, сабап жүріп отты өшіріп тастайды.
Жылан омырау тұсынан шығып, оттың өшкенін көріп, жерге түседі де адам тілінде сөйлейді:
«Сен мені өлімнен құтқардың. Мен бұл жақсылығыңды өмір бойы ұмытпаймын. Қойыңды таста да менің соңымнан ер. Мен саған қызымды беремін».
Құрман қуанады, бірақ қойды тастап кете алмайтынын айтады. Сонда жылан: «Қойға қам жеме. Олар кешке аман-есен өздері-ақ үйіне барады» дейді. Амалсыздан Құрман жыланға ілеседі.
Жер астындағы жол және ақ үй
Жылан оны бір тесіктен түсіріп алып, екеуі жер астымен жүріп кетеді. Біраздан соң төбедей үйілген көп жыланға кезігеді. Құрман «мені осынша жыланға жем қылмақ па?» деп, зәресі ұшып, өңі қашып тұрып қалады.
Жолбасшы жылан оның қорыққанын байқап: «Жүр, саған олар тимейді» дейді. Үйілген жыландарға жақындағанда жылан қатты бақырады. Сонда жыландар екіге айырылып, ортасынан жол береді.
Олар жүре келе алдарынан үлкен ақ үй көреді. Жылан: «Осы үй — біздің үй» дейді. Үйге кірген Құрман «қыз қайда?» деп ойлап, ешкімді көрмей отыра береді. Біраздан соң ас келеді; екеуі отырып тамақ ішеді.
Үй ішінде екі сандық бар екен: бірі ақ, бірі қара қалайы. Жылан ақ сандықты Құрманға ұстатып: «Жер бетіне шыққан соң, алты қанат ақ үйдің орнындай жерді дөңгелектеп сызып, соның ортасына сандықты басыңа жастап ұйықта» дейді де, жыландардан өткізіп, қоштасып қала береді.
Бір түнде байлық, бір түнде жаңа өмір
Құрман жер бетіне шығып, айтқандай шеңбер сызып, сандықты жастанып ұйықтайды. Ертеңіне оянса, аппақ үйдің ішінде жатыр. Оң жағында — аппақ сұлу қыз ұйықтап жатыр. Қойшы шошып кетеді.
Ол төсектен білдіртпей түсіп, жаман шалбары мен тонын іздейді. Бірақ үйде ондай киім жоқ: бәрі асыл киім. Сыртқа шықса, малдың көптігі жердің жүзін, күннің көзін алады. Кеше бұл маңда мал жоқ еді.
Кездескен малшылардан сұраса, бәрі «Құрманның малы» дейді. «Қай Құрман?» десе, ол өз әкесін, өз елін айтады. Бірақ жұрт оны танымайтындай, сөзін «жынданған қойшы» көргендей қабылдайды.
Құрман ақыры түсінеді:
- Ақ қалайы сандық — дәулеттің кілті.
- Үйдегі сұлу — жыланның «қызым» дегені.
- Мал-мүлік — қыздың еншісі.
Ол үйіне келеді. Әйелі шайын қайнатып жүр екен. «Қайда барып қайттыңыз?» десе, Құрман шындықты айтпай, «малшыларға жер жайын түсіндіріп келдім» деп құтылып кетеді.
Патшаның ойыны: «Бұғыншақ» және қатігез шарт
Күндердің күнінде «Бұл үйде кім бар?» деген дауыс естіледі. Сыртта патша киіміндегі адам мен уәзірлер тұр екен. Әйел «Құрман байдың үйі» дейді. Патша: «Мен осы елдің патшасымын. Күйеуің ертең ордаға келсін» деп кетеді.
Ертең Құрман ордаға барғанда, патша оны жылы қарсы алып, ас-су береді. Тамақтан соң патша сұм шартын айтады:
Үш күн патша тығылады, үш күн Құрман тығылады. Патша Құрманды үш рет тапса — Құрман әйелі мен малын береді, үстіне басы алынады. Ал егер патша үш рет таба алмаса — патша өз патшалығын, мал-мүлкін, қырық әйелін Құрманға береді.
Патша тағы да қысады: «Ойнамасаң да әйеліңді тартып аламын».
Құрман шарасыз келіседі. Үйіне келіп, болғанды айтады. Әйелі де қарсы болмайды.
Үш іздеу: патша жасырынып, Құрман табады
Бірінші рет: қара төбет
Әйелі Құрманға ақыл береді: ең жүйрік атқа мін, темір құрық ал. Хан ауылына жақындағанда төбеде үлкен қара төбет жатады; ол қуып жеткенде, кері бұрылып өзің қусаң, итті өлтіресің. Сонан соң патшаны табасың.
Солай болады. Итті құрықпен сабап, бір қуысқа тығылған жерінде өлтірмек болғанда, ит адамға айналып: «Ей, өлетін болдым, енді қой» дейді. Сөйтсе — патшаның өзі. Патша үйіне қайтып: «Ертең тағы тығылам, келіп тап» дейді.
Екінші рет: қисық тобылғы
Бұл жолы әйел: құрықты таста; ханның әйелдерінен сұра, олар «білмейміз» дейді. Сонан соң үлкен кер жолмен жүріп, жалғыз аяқ соқпаққа түс. Сайдың арғы қабағында бір түп тобылғы бар: үшеуінің екеуі сары әрі түзу, ал біреуі қисық, бірақ қып-қызыл. Қамшы сапқа ең берік — сол қисық қызыл тобылғы. Соған қол созсаң, патшаны табасың дейді.
Құрман тобылғыны кесе бергенде: «Ей, Құдай атқыр, бұл мен едім!» деп патша шыға келеді. Патша қабағы түсіп, қайтады. «Ертең тағы тығылам» дейді.
Үшінші рет: наркескен семсер
Үшінші рет әйел тағы жол көрсетеді: хан үйін түгел қара; төсектің бас жағында үш ақ семсер, аяқ жағында үш семсер жатады. Бас жағындағы үшеудің ортасындағысын ал да, үй алдындағы үлкен тасқа шауып көр. Сол кезде ханды тез табасың.
Құрман семсерді тасқа сермемек болғанда: «Ағатай-ай, мен едім ғой!» деп патша тағы шыға келеді. Осылайша Құрман патшаны үш рет табады. Енді патша: «Ертеңнен бастап сен тығыл, мен іздеймін» дейді.
Үш жасырыну: Құрман тығылады, патша таппайды
Бірінші жасырыну: ұршық
Әйелі патшаның «іздемеймін» деген сылтауына сенбейді. Шай үстінде патша келе жатқанын көрген Құрман кебежеге тығыла кетеді. Әйелі оны тоқтатып, «мына жерге тығыл» дейді де, күбірлеп «тфу» етеді. Құрман ұршыққа айналады.
Патша келіп, үйді түгел тінтеді, таппайды. Кетерінде «таппадым» деп айғай салғанда, әйелі ұршықты шаншып қалады — Құрман «мұндамын» деп шыға келеді.
Екінші жасырыну: ине
Патша бұл айла әйелден екенін сезіп, тыңшы жібереді. Тыңшы «Құрман үйінен шықпады» деп жеткізеді. Патша келгенде әйел тағы «тфу» дейді — Құрман ине болады. Әйелі инені камзол жағасына түйреп, өзі жіп иіріп отыра береді.
Патша үй ішін қопарып, күдікті ештеңе таппай сандалады. «Таппадым» дегенде, ине жерге қадала салынып, Құрман қайта адам болып шығады.
Үшінші жасырыну: қайрақ
Тағы бір күні патша үй артына білдіртпей келіп түседі. Әйелі сезіп, тағы да «тфу» дейді — Құрман қайраққа айналады. Әйелі оны күлдің ішіне тастай салады.
Патша келіп, аз бұрын ғана екеуінің сөйлескенін естісе де, үйде жалғыз әйелді көреді. Тінтіп-тінтіп таппай, «таппадым» деп айғайлаған сәтте Құрман күл арасынан «мұндамын» деп шыға келеді.
Патша осылай жеңіліп, «Ертең елді жинаймын, жұрт алдында патшалығымды саған өткіземін» дейді.
Тақ, тәж, қырық қатын — және уәденің бұзылуы
Ертеңіне патша елді жинап, Құрманды төрге отырғызады. Жұрт алдында өзі пенделік жасап, Құрманның әйеліне қызыққанын мойындайды. «Ел бастаған адам дүниеге қызықпау керек» деп, патшалығын Құрманға береді де, қоштасып кетеді.
Құрман патшаның қазынасын, малын, қырық әйелін алып, орда адамдарына ескі дәстүрмен жаңа киім үлестіреді. Әйелі «бәрін өткізіп алған соң бір-ақ түн қонып қайт» деген еді. Бірақ Құрманды қырық әйел бірінен соң бірі жібермей, ақыры ол қырық үйге қырық түн қонады да, қырық күннен кейін ғана өз үйіне оралады.
Үйге келсе, әйелі ашулы. «Уәде — Құдай сөзі» деп, оның сөзінде тұрмағанын бетіне басады. Ал Құрман енді: «Мен патшамын» деп қожаңсып сөйлейді.
«Жылан иісі»: бір ауыз сөздің құны
Түнде ұрыс үстінде Құрман әйеліне: «Әй, әрірек жатшы, жылан иісің шығып кетті» дейді. Әйелі «Шын айтасың ба?» деп қайта-қайта сұрайды. Құрман ашумен «тастаймын» деп қояды. Әйелі: «Онда үш рет қайталап айтшы» дейді.
Құрман: «Рас, рас, рас!» деп айғайлайды. Әйел төрге бөлек төсек салып жатады.
Таңертең Құрман оянса — айдала. Ақ үй де жоқ, асыл киім де жоқ, сақтиян етік те жоқ. Үстінде баяғы жаман тоны мен жаман шалбары ғана. Қасында бұрын бағып жүрген бір қора қойы мен мініп жүрген қызыл өгізі тұр.
Қайтадан қойшы: қорлық және күл ішіндегі ояну
Құрман өгізіне мініп, қойын айдап, «мен патша болдым, қырық әйелім бар» деп, хан ордасына келеді. Бір құрттаған қойды өңгеріп алып, ордаға: «Ей, қатындарым, мына қойды түсіріп алыңдар!» деп айғайлайды.
Қатындар даусына алданбай, «біздің байдың даусын салып мазақ қылған қойшы» деп ойлайды. Қырық әйел қырық сойыл алып, Құрманды сабап-сабап, күлге көміп, аяғына жалпақ тас бастырып кетеді.
Біраздан соң Құрман есін жиса, күл ішінде жатыр. Тасты ысырып, әрең тұрып, жан-жағына қарайды. Қанша жатқанын да білмейді: таң ба, кеш пе — ала көлеңке ғана.
Жылан еліне қайта оралу
Ақыры Құрман: «Бүйтіп өлуге болмайды. Жыланға қайта барайын, кемшілігімді айтып, кешірім сұрайын. Мен оны ажалдан құтқардым, бәлкім бір жолға кешірер» деп шешеді.
Ол үсті-басын қағып, бұлаққа барып жуынады да, ауылдан аулақ жатып таң атқанын күтеді. Таң атқан соң баяғы көрген жыланның еліне тартып, жер астындағы тесіктен түсіп, үңгірмен жүре береді.
Баяғы үйілген жыландарға келгенде, жолдан айналып өтпек еді — жыландар өздері-ақ қақ айырылып, ортасынан жол ашады. Ол қайта жолға түсіп, үлкен ақ үйге жақындайды.
Үй ішінен күбір-күбір сөйлескен дауыс естіледі. Тыңдап тұрса, әлгі жылан қызымен сөйлесіп отыр екен. Қыздың шешесі: «Неге қайтып келдің?» деп сұрайды. Қыз жылап тұрып болған оқиғаның бәрін айтады: көшіп барып, жер астындағы есіктің алдында бір күн күткенін, бірақ Құрман келмегенін, ақыры қайтып оралғанын, әрі Құрманның өзін «алмаймын» деп үш рет айтқанын жеткізеді.
Қыз солқылдап жылағанда, шешесі ашуланып: «Егер енді оны көрсем, шағып өлтіремін!» деп қаһарланады.
Құрман бәрін естіп тұрып, сырттан жаңа келген адамша тарсылдатып жақындайды. «Осы келе жатқан күйеу ғой» деп, қыздың шешесі адам бейнесінен жылан бейнесіне енеді. Құрман ішке кіріп амандасқанда, жылан ысқырып түрегеледі.
Құрман екі қолын қусырып, бар шындығын айтып, жалынып, кешірім сұрайды. Сонда жылан райынан қайтып, қайтадан адам қалпына түседі: келбетті келген кемпір екен.