Әбдірахман кім
Біз елден шыққанда күн де сәскелікке жақындап қалған еді. Ұшпалы сұр бұлттар көшкен керуендей тіркесіп, оңтүстікке қарай жылжып ұшып барады. Күннің көзі біртіндеп ашылып, жылы шырайлы нұрын шаша бастады. Әйткенмен, сол жақтан соққан салқын жел өз өткірлігімен жұқа киімнен өтіп, денені тоңазытып, сентябрь айының келгенін жолаушыға еріксіз сездіріп тұр.
Жол үстіндегі көңіл күй
Біз екеу едік. Менің астымда жортақылау, тапал торы ат — жүргіштеу. Ер-тоқымым ескілеу, байлар малға мінетін түрдегі ер-тоқым. Үстімде қонған үйімнен сұрап киген шидем күпі. Қолтығымдағы жыртығынан жел өтіп, мазамды ала береді.
Жолдасым — отыз-қырықтар шамасындағы, жер ортасы адам. Сақалы сиректеу, мұрты бар; қара бұжыр, күлімсіреп дөңгеленіп тұратын қара көзді. Пішініне қарағанда, бір түрлі сөзшең, әңгімешіл жан секілді. Астында қойшылар мінетін қаракер бесті; үсті-үстіне ұрып отырмаса, кейін қалып қоя береді.
Көрініс
- Жел арқамыздан. Ауылдан он-он бес шақырым ұзап шықтық.
- Жаздай елдің шаңын шығарып тастаған жайлауды қақ жарып, құбылаға бет алып келеміз.
- Жанды қарға жоқ: бірен-саран шалшық басында ұйлығып отырған топ-топ қаз ғана көрінеді.
- Ел жұртындағы сүйек-саяққа, ескі апандар маңындағы әлімтікке қарақұс, қарға, өгіз шағала жиналып той-тойлап жатыр.
Жүрген сайын жер өнбегендей, ұшы-қиыры жоқ жайлау бітпейтіндей көрінеді: бір белеске шықсаң, алдыңда екінші белес. Ат жорта бастаған соң денем жылып, маңдайымнан тер де бұрқ ете қалды. Жолдасымның басында желпен. Елден шығарда бауын мықтап байлап алған еді. Шабан қаракерді үсті-үстіне ұрғызған соң, өзі де бусанып, желпенін шешіп беліне байлады. Милығына түскен бөркін жоғарырақ көтеріп қойып, қаракерді бір тебініп, шаужайлай беріп маған қатарласты.
— Тым бері бұрыла бермеңіз, күнбатысқа таман жүрейік, — деді. — Сіз кейін қалған соң, мен алдыңызды орағыта беремін.
— Жамандатқыр мынау бір ит екен, тіпті жүрмейді, — деп, қамшысын салып-салып жіберді.
Қатарласып алған соң, қаракерге деген ашуы басылғандай, жолдасым аздап жадырап маған қарады.
Бағыт пен белгі
— Мынау алдымыздағы үлкен көл — Қамысақты. Осы көлдің сол жағымен жүріп, ана шаңырқай көрінген Оба белесінен тура ассақ, алдымыздан бір кішкене сүрлеу шығады. Сол сүрлеумен барып, Шұғаның белгісінен қара жолды қиып аламыз, — деді.
Әңгіме ойымды бөлгендей болды. Аттың жортысына шайқалып ауырып келе жатқан іш те ұмытылғандай. Жол қысқарту үшін сөйлесуді өзім де тілеп келе жатыр едім. Бірақ бұрын сырлас болмаған соң, қандай жайын қозғауды білмей, сөз ашпағанмын. Өз әдетім — өзім сөйлегеннен гөрі, біреуді сөйлетіп тыңдауды артық көремін.
Жолдасым жол әңгімесін бітірсе де, тағы айта бергісі келіп тұрғандай. Мен әңгімені неден бастарымды білмедім. «Шұғаның белгісі» дегені бар еді; соны себеп қылып:
— Шұғаның белгісі дегеніңіз не нәрсе, тау ма? — дедім.
— Жоқ, әшейін бір обашық, — деді.
Кейін қалып бара жатқан соң, тағы тебініп қатарласып: — Шұғаның белгісін сіз білмейтін шығарсыз, — деді.
— Бұл жаққа бірінші келуім, қайдан білейін, — дедім.
Ол маған қарағанда өзін көпті көрген үлкен адамдай ұстап: — Сіз білмессіз... жассыз ғой. Уақытында Шұғаның әңгімесін бұл өлкенің баласына дейін біліп еді... ой, шіркін, өзі де Шұға десе — Шұға еді-ау, — деді.
Осы сөзден кейін менің де ынтам оянды. Анығын сұрап білгім келді.
— Шұғаның әңгімесін айтсаңыз қайтеді, жол қысқарсын, — дедім.
— Айтайын, — деді.
Қаракерді тағы тебініп қатарласты. Жалпылдап жайылып келе жатқан етегін жинап тақымына басты. Ерніндегі насыбайын тастап, бір-екі түкірініп алып, ыңғайланып: — Бұл қызық әңгіме, тыңдаңыз, — деді де, сөзді бастап жіберді.
Ел іші, жер сыры
— Бүгін шыққан ауылыңызды «Ерекең ауылы» дейді. Одан әрі өзен бойы жалпақтанған ел: бір атаның баласы жүз елу-екі жүз үйге жетеді. Қыс қыстауы бөлек болғанмен, жаз көбіне бірігіп отырады. Мынау — Қамысақты көлі. Маңайы жыбырлаған шұқырынды томар. Августтан бастап осы маң елге толады: әр томарға төрт-бес үйден қонып, бөлек-бөлек отырады.
— Ой, дариға-ай, талай қызық өтті ғой... Бала күнімізде анау көрінген төбенің басында талай асық ойнаушы едік... Ол да бір дәурен... Бұл ауылдың күзге қарай қонатын жері, жазғытұрғы августқа дейін отыратын жайлауымыз. Бұл көл де «Шұғаның белгісі» атанды. Бұрын «Тарғыл өгіз сойған» деуші едік.
— Үлкен көл, маңайы толған шорқынды су... Ол уақытта жердің берекесі қандай! Өзіміздің ел қаншама, үстіне Сырдан келіп жаппастар да қонатын. Кейінгі кезде ғана жаппас келуді қойды ғой.
Есімбек байдың ауылы
— Біздің Беркімбай дейтін жақын ағамыз болатын. Бұрын бай еді, болыстыққа таласамын деп жүріп-ақ малын құртып алды, қазір кедей. Сол Беркімбайдың әкесінің нағашысы — жаппас Есімбек деген бай еді. Жаппастың алды деуге болатын. Беркімбайға арқа сүйеп, Есімбек «Өгіз сойғанның» ең шұрайлы жеріне қонатын. Өзі жомарт, қонақжай, елге жағымды еді.
— Мал да, бас та бірдей, құдай тілегін берген адам: ортан қолдай төрт ұлы болды — шетінен қасқыр. Сол төрт ұлдың ортасында бұлаңдап өскен Шұға деген қызы бар еді.
Шұғаның сипаты
— Шұға десе — Шұға. Аққұба, талдырмаш, көзі қап-қара; үріп ауызға салғандай еді. Ажары қандай болса, ақылы да сондай. Жеңілдік дегеннің не екенін білмеген. Сөйлеген сөзі, жүрген жүрісі — бір түрлі паң.
— Бұл күнде ондай қыз қайда... Ажары тәуір біреу болса, соны көтере алмайтынын да білмейсің, ешкіше шошаңдап жүреді. Заман бұзылған ғой...
— Қазіргілер «қызды оқыту керек» дейді. Сол Шұғалар хатты әрең таныған. Сонда да, осы күнгінің оқыған он қызынан кем емес еді. «Құдай сана берсін» десеңші...
— Ол кезде менің жиырмаға жаңа келген шағым. Есімбектің үйіне араласып жүрдім. Менің Базарбай деген інім Есімбектің қойын бақты. Сол баланың арқасында ерте барамын, кеш қайтамын. Жаз көбіне сонда болушы едім. Шұғаның да он алтыдағы кезі шығар.
— Елдің бозбалалары ертелі-кеш қылжақтап сол ауылдан шықпайды. Сөз салдыратындары да болады. Хат таситын — менің інім. Бірақ Шұға ешқайсысына жауап қайырмайтын. Бозбалалар кейіп: «байдың қызы болған соң тәкаппар» десетін.
Қалжың хат және өлең
— Біздің ауылда менімен құрдас Кәрім деген бар. Ол уақытта да есерсоқтау еді, біз мазақ қыла беретінбіз. Шұғаға қылжақтайтынның бірі сол. Бір күні оның бір жазған хаты қолыма түсті, өлең жазған болыпты:
Қаладан алып келген боз белбеуім,
Болса да жаман, жақсы — өз белбеуім.
Көп айдың көрмегелі жүзі болды,
Жүрмісің аман-есен, көз көргенім?
— Бозбалаға ермек керек қой. Мазақ үшін Шұғаның атынан өлеңмен жауап жазып, Кәрімге бердік. Ол ашып оқығанда төбесі көкке жеткендей болды. Біз Шұға болып жазған өлең:
Алаштан асып туған сымбаттым-ай,
Базардың пұлы жетпес қымбаттым-ай.
Арманым бұл жалғанда болмас еді,
Күн болса қосатұғын саған құдай...
— Ой, алдай, қызық заман еді-ау...
— Шұғаның әке-шешесінің бір өзгешелігі: он алтыға келгенше күйеуге бермеді. Бұл күнгі байлар қызы шырылдап жерге түскелі-ақ біреудің малын алады ғой... Уақытында талай мырзалар айттырды, бәріне де нәсіп болмады. Ат жетер жердегі бай балалары мүлде түңілді. Жұрт «Есімбек қызының бағын байлады, енді тәуір күйеу кездеспейді» деп өсек қылды. Бірақ ол әшейін сөз: құдайдың жазуынан артық не бар?
— Кейін естідік: Есімбектің бермей жүргенінің мәнісі — жас күнінде Қали дейтін құрдасымен серттескен екен: «Бірімізден ұл, бірімізден қыз туса — құда болайық» деп. Сол сертін күткен.
Қамысақтының басына түсіп, аздап кідіріп ер-тоқымымызды түзеп, қайта жүріп кеттік. Жолдасым қаракерді бір-екі бауырлап алып, тағы да сөзге кірісті.
Әбдірахман жайы
— Ол кезде заман қандай: жер әдемі, мал көп, орыстың иісі де жоқ. Жазғытұрғы май айы бітер-бітпесте, шала-шарпы егін салып, жайлауға жеткенше асығамыз...
— Бір жылы майдың жиырмасына қарай жайлауға барып қондық. Жаңбыр көп болды, шөп те бітік шықты. Бозбаланың басы қосылса, ертелі-кеш ойнау — есі-дертіміз. «Есімбектікі қашан келеді, етке қашан тоямыз?» дейміз.
— Бір күні қызойнақтан таң ата қайтып келе жатып, ұйықтап қалыппын. Әжем оятты: «Жаппас келіп қонып жатыр. Базарбаймен көрісіп, қарағымды сүйіп келдім», — дейді. Далаға шықсам, сәске түс болып күн ысып барады екен. Көлдің оң жағында жыбырлаған мал, шоқиып-шоқиып тігілген жаппастың кішкене үйлері...
— Бір отауда Шұға кездесті. Көрісіп амандасқаннан кейін көзімді ала алмадым: адамзатта ондай сұлу бар екен-ау! Аққудың көгілдірігіндей аппақ. Үстінде шетін кестелеген ақ көйлек, омырауын неше түрлі ілгішпен әшекейлеген қызыл пүліш қамзол, басында үкілі түлкі бөрік. Сұлулықты одан сайын құбылтып тұр.
— Шұға маған қарап күлді: «Мезгілімен келіп көрістіңіз-ау», — деді. Не айтарымды білмедім, тілім байланып қалды.
— Мынау аттан түсіп жатқан кім? — деді Шұға.
Артыма қарасам, екі жігіт ат байлап жатыр екен. Біреуі орысшалау киінген. Тани кеттім.
— Әбдірахман, — дедім.
— Әбдірахман кім? — деді.
— Қазақбайдың баласы.
— Иә, әлгі учитель баласы ма?
— Иә.
— Жап-жас жігіт екен ғой, — деп бірер қарады да, отауға кіріп кетті.
Мен Әбдірахманға амандасып, үйге ертіп бардым. Отаудың сықырлауынан Шұғаның бізге сығалап қарап тұрғаны білінді.
Жолдастың баяны
— Сіз білмейсіз ғой, — деді жолдасым, қаракерді шаужайлап қатарластырып. — Бізбен ағайын, жасы менімен түйдей құрдас Әбдірахман деген болды. Жасында болыстың үйінде бұзау бағып өсіпті. Ол уақытта болыстың үйінде ауылнай учитель болатын. Балалармен араласып жүріп, учительден оқып, төрт жылда мектепті бітіріпті.
— Әбдірахманның әкесі өте кедей адам екен. Школдан шыққан соң да малайлықтан құтыла алмапты. Ақырында он екі-он үштер шамасында тұрған байынан қашып, дуанға барып, бір ноғайға жаз қызметке тұрып, қыс оқуға кірген. Екі жылдай жаз жалданып жүріп, кейін байларда орысша бала оқытып, әйтеуір мектепті бітіріп шығыпты.
— Мектепті бітіргенде дабысы жер жарды. Дуанда «нәшәндікке тілмәш бол» деп өтінген, бірақ бармай елге келген. Болыс «песір бол» деп жабысты, оған да көнбеді. Жамантық болысындағы бір байдың школына барып бала оқытты. Қыс сонда, жаз елде болады. Сол жылы июньнің басында келіп еді — мен содан бері көргенім осы.
— Үйге кірсек, төр алдында Қажыбай әңгімені көсілтіп отыр екен. Бізді көрген соң тына қалды. Үй ішін түгел аралап амандасты. Есімбек бай онша жақтыра қоймағанның райын танытты. «Оқығандар анау, оқығандар мынау» деп, шатпа тілге басты. Кейін Әбдірахманнан сұрасам, өткен жылы бай киізін сатқалы жатқанда, Әбдірахман «қазір асығып екі бағасына алғанша, астық жиналған соң жарты бағасына аласыздар» деп тоқтатқан екен. Тілін алғандар пайда көріпті. «Мені олжамнан қақты» деп байдың тырсиғаны осы екен.
Өсек, әзіл және алтыбақан
Мен ауылға қайтқанда, Әбдірахман Есімбектікінде қалып қойды. Артымнан іле-шала келіп, Беркімбайдың үйіне түсіпті. Қымыз ішкен адам ұйықтап қалған екенмін. Екіндіде далаға шықсам, ауыл сыртындағы белесте Қажыбай ақсақал бастаған бір топ адам сөйлесіп отыр.
Әңгіме — Әбдірахман туралы. Жақындай бергенімде-ақ Қажыбайдың сампылдаған даусы естілді: «Әбдірахман шынымен бұзылған ғой... бұларды мұсылман деуге болмайды... молдамен, хазіретпен қас... құдайдың барлығына шәк қылады...» деп, бар пәлені соның үстіне үйіп-төгіп отыр. Бірақ тыңдап отырғандардың көбі аса ықылас танытпады.
Жастар бір бөлек әзілдесіп отыр екен, мен де соған қосылдым. Ермегіміз — Кәрім. «Биыл Есімбектікі Қарақұмды жайлап қалады дейді, Кәрім үшін-ақ келген шығар», — деп қағысты. Біреуі қыста Шұғаны сағынып жүріп шығарған өлеңін айтып, жұртты күлдірді. Кәрім ашуланып, кетіп қалды.
Мен Беркімбайдың үйіне барсам, Әбдірахман шынтақтап домбыра тартып отыр екен. Әзілдесіп отырып, сөз Шұғаға келді. Әбдірахманның ойын аңдау үшін:
— Шұға қалай екен, көрдің бе? — дедім.
Әбдірахман күлімсіреді. — Көрейін деп барып едім, көре алмадым, — деді.
— Сен ат байлап жатқанда, отаудың есігінің алдында тұр еді ғой.
— Сыртынан көрген — көрген бола ма? Ауызба-ауыз сөйлеспеген соң...
— Ендеше, бүгін алтыбақан құрады. Сонда сөйлесерсің.
— Шын айтасың ба? — деп Әбдірахман басын көтеріп алды.
Мен «кешке алтыбақан құрамыз» дегенді Есімбектің келіндерінен қалжыңдап сұрап, естігенімді айттым. «Барармыз» деп келістік.
Жолдастың ішкі сыры
— Сізден несін жасырайын, — деді жолдасым. — Жастық не қылғызбайды... Уақытында бәрі қызық.
— Есімбектің үш баласы үйленген, біреуі бойдақ еді. Ең кіші келіні Зәйкүл — Қаржаудың қызы. Дүниені көрген, ажарлы, бозбала сүйетін қызыл шырайлы жан. Аздап мінезінің жеңілдігі болмаса, ақылы да жақсы еді. Күйеуі Ыбырай — момын: ертелі-кеш мал соңында жүріп қояды. Зәйкүл сол қалпын оң жақта жүргенде-ақ сезіп, бұзыла бастаған...
— Мен де ертелі-кеш үйінен шықпай, Есімбектің үйінің бір адамы сияқты болып кеттім. Жүріс-тұрысымда ерсілік болған жоқ. Ақыры Зәйкүлмен жақындасып, көңіл қостық. Бойдақ кезім ғой: ол «тиемін» деді, мен «аламын» дедім. Басында бұл сөз бір-бірімізге дәнекер ғана еді. Шынын айтқанда, уәде қуып кететін ой екеумізде де жоқ болатын: Есімбек — бай, мен — кедей. Келінін тартып алсам, ертең шаңымды аспанға шығарады. Кедейлік не қылмады...
— Зәйкүл сөзшең еді. Кейде қалжыңдап өлең айтатын:
Қасымжан, серт байласқан сен емес пе ең,
Ұстаған етегіңнен мен емес пе ем.
Болса да не қиындық, басты тартпас,
Жүретін қол ұстасып тең емес пе ең...
— Мен өлең шығара алмаймын. Ауылда Текей деген бар еді, «өз өлеңім» қылып, соған шығартып алдым...
Түнгі жүріс
Ас-су ішіп, Әбдірахман екеуміз үйден шыққанда елдің алды жата бастап еді. Түн тастай қараңғы. Аяндап келеміз. Есімбектің ауылының сыртында ызы-шу, қым-қуыт. Әбдірахман жылдам басып, менің алдымды орай береді. Жақындаған сайын балалардың асыр салған дауысы, қыз-қатындардың әзіл-күлкісі анық естіледі.
Артымыздан сыңқылдаған күлкі естілгендей болды. Әбдірахманды иығынан тартып тоқтаттым. Қараңдаған екі-үш адам көрінді.
— Қойшы, қарағым, әурелемеші!.. — деді біреу.
— Қалқажан!
— Әу!
— Менің жаңағы айтқаным бола ма?
Қыз күлді: — Жарайды, болады...
Дауыс таныс еді — Айнабайдың қызы. Ауылдары Есімбек пен біздің ауылдың ортасында, он шақты үйлі керей. «Күлзипа келеді», — деп күліп жібердім. Әбдірахман «Күлзипа» десе, іштей тосырқайтын сияқты.
Айнабай — ел арасын шағыстырып жүретін, қызыл көзді пәлелі адам. Қызы Күлзипа он жетілер шамасында: орта бойлы, қара сұрлау, тік қабақ, сұстаныңқырап тұратын. Ел ішінде «Әбдірахман Күлзипаны алады» деген сөз жүретін. Әкесінің шөп іздеп келгенінде Айнабайдың әйелі ақысыз-пұлсыз бір шана шөп беріп, сыйлап жібергені де бар. Әкесі соған қызығып құдалыққа құмарланады, бірақ Әбдірахман ұнатпайды: «Сүймеген адамды не қып аламын?» дейді.
Күлзипа екенін білген соң, Әбдірахман жүре бергісі келді. Ал мен қалжыңдап барғанды жөн көріп, жібермедім. Олар бізге таяп келгенде бір келіншек: — Ібә, көтек, мал десек, адам екен ғой! — деді де, одағайлап шеттей бастады.
— Маржанбике, бері кел, — дедім. — Мені танисың ғой.
— Анауың кім? — десті.
— Әбдірахман.
— Күйеу екен ғой, бізден неге қашты? — деп Маржанбике күле сөйледі.
Күлзипа тәлімсіп, жеңгесінің құлағына сыбырлап, сыңқылдап күлісті.
Біз аяндай басып Әбдірахманның артынан жеттік. Оның бізбен жұмысы жоқ, есі-дерті — алтыбақан. «Амансыздар ма?» дегеннен басқа ештеңе айтпады. Күлзипа сызылып, жеңгесінің артына таман жүріп отырды.