Бойын сіреспе буғандай дірілдеп, қалшылдайды кеп

Олар ақсаңдай басып, жыраға қарай құлдилай түсті. Алда келе жатқаны бейберекет шашылған тастарға сүрініп, теңселіп кетті. Екеуі де титықтаған: жүздерінен ұзақ мұқтаждықтың ізі мен күйзелісті көнбістік қана аңғарылады. Иықтарына қайыс таспамен шандып алған зілдей теңдер еңселерін одан сайын езе түскен. Екеуінің де арқасында мылтық. Бастары төмен салбырап, көздері жерден ажырамай, бүкшеңдей береді.

Алдымен серігі ақшыл тастарға соғылып, көбіктене ағатын суды кеше бастады. Артынан жолдасы да суға түсті. Су сүйектен өтетін мұздай еді: балтыр мен башпайды әп-сәтте жансыздандырып жіберердей. Сонда да олар аяқ киімдерін шешпеді. Кей жерлерде су тізеден асады; тірегін жоғалтқан адам теңселіп-теңселіп барып әрең тұрады.

Жүргіншілердің бірі жылтыр қойтасқа тайып, құлап түсе жаздады. Жан даусымен шыңғырып жіберіп, әйтеуір аяғынан тік қалды. Басы айналғандай, қолдарын ербеңдетіп, ауаны бос қармады. Бір-екі қадам алға аттай бергенде қайта теңселіп, тағы да омақаса құлауға шақ қалды. Сол сәтте кілт тоқтап, серігіне қарады: анау жүрісін бәсеңдетпестен алға озуда, тіпті бұрылып та қарамаған.

Билл ақшыл суды кеше әрі қарай ілби берді. Бір рет те бұрылып қарамады. Ал екіншісі — жылғаның ортасында тізеден су кешіп тұрған байғұс — оның соңынан көз айырмады. Жүзіндегі енжарлық сейілмесе де, жанарынан жаралы бұғыдай ауыр күйзеліс жылтырап тұрды. Еріндері қалтырап, жез сымдай тікірейген жирен мұрты да қайшыласып кетті.

Жолдасы ақсаңдап, сүріне басып, жатаған төбенің ұшпасына қарай сүйретіле өрмелеп бара жатқанын ол ұзақ бақылады. Билл жарқабақтан асып, мүлдем көрінбей кеткенше көзін алмады. Тек содан кейін ғана теріс айналып, өзін жалғыз қалдырған маңайдағы өлі кеңістікке енжар көз жүгіртті.

Тұман басқан өңір және бағыттың жұтаң белгілері

Күн көкжиектен сәл ғана жоғары тұр: қою тұман мен көлкілдеген мұнар арасынан өлмеусірей сығыраяды. Көз шалынар шекара да, бұдыр да жоқ — тек қалың тұман ғана сырғып жатқандай. Ол қалтасынан сағатын шығарып қарады: төрт болып қалыпты. Соңғы екі аптада уақыттан да жаңылған; тек шілденің аяғы мен тамыздың басы екенін, күннің солтүстік-батысқа қарай ауатынын ғана шамалайды.

Айнала — ұнжырға езген сүреңсіз, жадау өлке. Жатаған төбелер бір-бірінен аумайтын толқынды белдеу болып көкжиекпен астасады. Ағаш та жоқ, тырбық бұта да жоқ, шөп те көзге ілінбейді. Ұшы-қиырсыз өлі кеңістік қана. Жанарында үрей табы жылт етті.

— Билл... — деп сыбырлады ол, сосын тағы да қайталады: — Билл...

Ол лай судың ортасына жүрелей отыра кетті. Кеңістік еңсесін басқандай, тілсіздігі зәре-құтын қашырғандай. Безгек тигендей дірілдеп-қалшылдап, мылтығы шолп етіп суға түсіп кетті. Ол дереу бойын тіктеп, үрейін ерік-жігерімен жеңді: ауру аяғына салмақ түсірмейін деп теңін сол иығына ысырып, абайлап алға жылжыды.

Құпия орынға жетемін деген үміт

Ол ақсаңдап, өзіне күлкілі әрі ебедейсіз көрінетін қимылмен төбеге өрмеледі. Ұшпасына шыққанда, төмендегі жазықта ешкім жоқ екенін аңғарды. Қорқыныш қайта қабаттап келді, бірақ ол тағы да өзін жинады да, мибатпақ жазыққа қарай төмен түсті. Су қалың мүкті жөкедей етіп сулап тастаған: әр қадам сайын табан астынан су бұрқақтай атылып, дымқыл мүк ұлтаны тартып алатындай қорқылдайды.

Ол титімдей көлшіктерден өту үшін мүк арасынан аралдай көрінген шошақ тастарды басып жүруге тырысты. Жапа-жалғыз қалса да бағытынан жаңылмауға бекінді. Көп ұзамай тырбық, қурай бастаған кебу самырсындар мен шыршалар қоршаған кішкентай Титчиннчили көліне жететінін білді; жергілікті тілде бұл көлді “Титімдей таяқшалар елі” дейді.

“Билл сол жерде күтуге тиіс”, — деп өзін сендіруге тырысты. Әйтпесе арпалыстың мәні қалмайтын: онда жерге сұлай кетіп, өлімге мойынсұну ғана қалар еді. Ол ойша қайта-қайта санап, қыстың ізі қуып жетпей тұрғанда оңтүстікке қарай қанша жүретінін, әр қадамын есептеді. Құпия орын мен Гудзон шығанағы компаниясының қоймаларында қалған азықты да ойша тізді.

Екі тәуліктен бері нәр татпаған. Ара-тұра еңкейіп, ми батпақтың бозғылт жидектерін үзіп, аузына салып шайнайды да, зорға жұтады. Жидек таңдайда тез еріп кетеді, ұртында тастай қатты сүйегі ғана қалады. Қарын тоймайтынын ол да біледі. Бірақ ессіз үміт қатал тәжірибені тыңдамайды.

Ши, от, және үрейге айналған есеп

Сағат тоғыздар шамасында башпайын тасқа оңдырмай соғып алып, әл-дәрмені таусылған соң сұлап түсті. Біраз уақыт қимылсыз жатты. Кейін қайыс таспалардан босанып, әрең отыра кетті. Түн толық түспеген еді: іңірдің көмескі жарығымен тастар арасынан құрғақ мүк теріп, құшағына толтырды. Сосын түтіні бұрқыраған, әрең маздаған от жақты да, бақыршағына су қойды.

Шылқылдаған аяқ киімін отқа қақтап кептірді. Мокасині жыртылған, жүн жамылғыдан ілдебайлап тігілген шұлығы шұрқ тесік, аяғы қанаған. Тобығы жан шыдатпай сыздаған соң қарап еді: күп болып ісіп, тізесімен бірдей боп көлкілдеп тұр. Жамылғының шетінен ұзынша таспа жыртып, тобығын тас қып байлады, тағы жыртып, шұлық пен мокасин орнына аяғын сонымен орап тастады.

Қайнаған суды жұтып, сағатының тілін бұрып, жүн жамылғыға тас бүркеніп бүктелді. Өлген адамдай мең-зең ұйықтап кетті.

Таңғы бұғы және бос атылған оқ

Таң солтүстік-шығыстан сібірледі, бірақ күн сұр бұлт тасасында еді. Таңғы алтыда шалқасынан оянды. Қарнының қатты ашқанын сезіп жатқанда, кенет пысқырған үн естілді. Өзіне қауіптене әрі таңдана қарап тұрған дәу бұғыны көрді: елу қадамдай ғана жерде.

Сол сәтте-ақ табада шыжылдай қуырылған бұғы етінің дәмі аузына келіп, иісі мұрнын жарып кеткендей болды. Еркінен тыс оқтаусыз мылтығына жармасып, көздеп тұрып шүріппені басып қалды. Бұғы тасқа тұяғын тарсылдатып, зыта жөнелді.

Ызадан боқтап, мылтығын лақтырып жіберді. Сосын ыңқылдап, аяғынан тұруға ұмтылды. Бұған да уақыт керек болды: буындарына тас түскендей, әр қимылына бар жігерін сарп етеді. Әупірімдеп тік тұрған соң, жатаған төбеге шығып айналаға көз салды: мүк қана, ара-тұра сұр қойтастар, сұр көлшіктер, сұр бұлақтар. Аспан да сұр. Күннің сәулесі де жоқ.

Солтүстіктің қайда екенін де, кеше кешкілік қайдан келгенін де ажырата алмады. Бірақ жүрер бағытын жоғалтпағанына өзінше сенімді еді: “Титімдей таяқшалар елі” жақын, бәлкім келесі төбенің ар жағында-ақ.

Ауыр қалта және аштықтың бұйрығы

Орнына қайтып келіп, жүгін қайта буып-түйді. Шилері сақталған бумаларын тексерді, бірақ қайта санаған жоқ. Сонда бұғы терісінен тігілген, аузы шымши буылған жалпақ қалтаға көзі түсті. Қалта үлкен емес, қос алақанға сыятындай ғана, бірақ салмағы өзге қалған жүгімен шамалас — он бес фунттай.

Әуелі қалтаны бөлек қойды. Алайда көп ұзамай қайта жалт қарап, қолына іліп алды да, меңіреу даладан біреу тартып алатындай шамданып айналаға көз тастады. Ақыры, ілгері сүйретіле қозғалғанда әлгі қалта да арқасындағы жүктің арасында болды.

Ол солға қарай бұрылып жүрді, жиі кідіріп, батпақ жидектерін үзіп жеді. Аяқтары ағаштай сіресіп қалған, жүрісі бұрынғыдан да өре-шолақ. Бірақ мұның бәрі асқазанның күйдіре шұрылдауымен салыстырғанда түк емес еді.

Құрлар, түлкі, қамыс түбірі: тірі қалудың ұсақ мүмкіндіктері

Кішкентай жылғаға жеткенде тастар мен томарлардың арасынан сұр құрлар “қыр, қыр, қыр...” деп қауқылдап, сатырлай ұшты. Ол тас лақтырып көрді — ешқайсысына тигізе алмады. Сосын жүгін тастап, торғайға еңбектей жақындайтын мысықтай жер бауырлады. Шалбары тастарға жыртылып, тізесінен аққан қан із болып созылды, бірақ оны аштықтан басқа ештеңе ойландырмады.

Бір жолы ұйықтап қалғандай көрінген құстың дәл үстінен түсті. Құс ұясынан оның бетін жанай ұшып шыққанда ғана байқалды. Ол шап беріп еді — уысында үш тал құйрық қауырсыны ғана қалды. Ұшып бара жатқан құстың соңынан өшпенділікпен ұзақ қарады.

Түске таман тағы бір батпаққа жетті. Жиырма шақты бұғы үйірі қасынан жанап өтті — мылтық атса жететін жерден. Ол тіпті қуып жетемін деп те ойлап қалды. Сол сәт қарсы алдынан аузына бірдеңе тістеген қара-қоңыр түлкі көрінді. Ол бар даусымен айқайлады. Айқайы сұмдық естілді, бірақ түлкі жемтігін тастамады.

Кешке қарай сирек қамыс өскен, әктей лайланып аққан жылғаның жағасын ілби жүрді. Қамыстың түбін тамырымен суырып, титтей пиязшыққа ұқсас түбірін шайнады. Жұп-жұмсақ екен, бірақ талшықтары қап-қатты, әрі тым сулы — талғажауға жарамады.

Ол жүгін лақтырып, қамыс арасында төрт тағандап жүрді. Күйіс қайырған малша қамысты шайнап, аузын сылпылдатып келеді. Әлсін-әлсін ұйықтап кеткісі келеді, бірақ аштық тыныштық бермейді.

Бір шабаққа бола күйреу

Қас қарая көлшіктердің бірінен титтей ғана шабақты көріп қалды. Қолын иығына дейін суға батырып еді — ұстатпады. Қос қолдап қармаймын деп түбіндегі лайды көтеріп, суын мүлдем лайлады. Әбігерден аяғы тайып, өзі де сұлап түсіп, белуарына дейін суға малшынды. Лай тұнғанша күтуге тура келді; сосын қайта қуып, көлшікті тағы лайлады.

Ақыры қалайы бақыршағын алып, суды сыртқа төге бастады. Алғашында ашумен төкті: үсті-басы малшынды, су қайтадан көлшіктің өзіне ағып құйыла берді. Кейін жүрегі дүрсілдеп, қолы дірілдесе де абайлап төкті. Жарты сағаттан соң көлшік құрғап қалды десе болады.

Ол шылқылдаған жерге отыра кетіп, торығудан жылады. Алдымен үнсіз, сосын өлі аймақты оятып жіберердей өкіріп жылады. Содан кейін де ұзақ уақыт иығы селкілдеп, жылауын қоя алмады.

Алғашқы қар: үміттің сөніп, инстинкттің қалуы

От жағып, қайнаған суды ішіп жылынған соң, тастақты биіктеу жерге жамылғысын жайды. Ұйықтар алдында шақпақ шиінің құрғақтығын тексеріп, сағатын бұрауды ұмытпады. Жамылғысы су-су, қол тисе мұп-мұздай. Аяғы шаншып ауырады, денесі қызуы көтерілгендей күйіп тұр. Сонда да ол ең алдымен аштықты ғана сезінді.

Таң атқанда аспан бұрынғыдан да түнерді. Өкпек жел ұйтқып, маңайдағы төбелерге алғашқы қар қонды. От жағып, су қайнағанша ауа кілегей тартып, жапалақтап дымқыл қар жауды. Алғашында еріп жатты, кейін жерді тұтаса жапты. Жинаған мүгі су болып, от та өшті.

Осыдан кейін ол жүгін иығына асып, бағдары беймәлім жаққа, тек алға қарай ілбіді. Енді Титімдей таяқшалар елі де, Билл де, Диз өзеніндегі құпия орын да ойына оралмады. Оны бір ғана тілек биледі: тамақ.

Қар астынан жидек қармалап, қамыс түбірін суырып жеді. Бұлардың бәрі — түкке татымайтын нәрсе. Бір жолы қышқылтым дәмі бар әлдебір шөпке тап болып, қолына іліккенін жұла беріп жей салды. Бұл түнде от жағуға да шамасы келмеді: жамылғы астында аштықтан мазасыз ұйықтады.

Қар мұздай жауынға айналды. Бетіне тамшы тиіп шошып, қайта-қайта ояна берді. Ертеңіне жарығы жоқ сұрқай күн туды. Жауын тоқтаған. Аштық басылғандай болды: енді асқазанда үзілмей сыздаған бір ауырсыну ғана қалды, бірақ ол да бұрынғыдай жанын қинамайды. Санасы айығып, қайтадан Титімдей таяқшалар елі мен құпия орын туралы ойлай бастады.

Әлсіреген дене, өзгерген тәбет, табылған екі балық

Ол жамылғының қалдығын ұзынша таспа етіп жыртып, қаны шыға ойылған аяғын орады, ауырған тобығын қайта таңды. Жүк жинағанда бұғы терісінен тігілген қалтаға ұзақ қарап тұрды да, ақыры оны да ала кетті. Жаңбыр қарды еріткен, төбелердің ұшы ғана ағарып жатыр.

Күн бір сәт көрінді. Енді ол өзінің бағыттан адасқанын аңғаруға мүмкіндік алды: соңғы күндері жаңылысып жүріп, терістікке тым бұрылып кеткен секілді. Дұрыс жолға түсу үшін оңтүстікке қарай бұрылды. Аштықтың азабы бәсеңдегенмен, әл-дәрменнің қалмағаны анық: жиі тоқтап, батпақ жидектерін, қамыс түбірлерін теріп, дем алуға мәжбүр.

Түске таман үлкен шалшықтан екі шабақты көрді. Суды төгу мәнсіз еді, бірақ ол бұл жолы сабырлырақ болды. Қалайы бақыршамен сүзіп жүріп, екеуін ұстап алды. Екеуі де саусақтай ғана.

Таңғаларлығы — оның тәбеті бұрынғыдай емес еді. Асқазанның арпалысқан аштығы басылған: қалғып кеткендей, ауырсынуы да бәсең. Ол балықтарды шикілей жеп, асықпай шайнады. Тамаққа зауқы жоқ болса да, тірі қалу үшін бұлай ету қажет екенін білді.

Кешқұрым тағы үш шабақ ұстады. Екеуін жеп, үшіншісін таңғы асқа қалдырды.