Көрсет қолыңды
Жетім қалған екі ағайынды
Ерте заманда бір байдың екі баласы болыпты. Көп ұзамай олар жетім қалып, панасыз қалады. Күн көру үшін екеуі ақылдасып: «Аң аулайық, елік ұстап күнелтейік» деп жолға шығады.
Бірнеше күн жүріп, азықтары таусылып, ашығады. Не істерін білмей, жапандағы бір бұлақтың қасына келіп, су ішіп, қалжырап ұйықтап қалады.
Түстегі ақсақалдың ескертуі
Түсінде ағасының алдына ақ сақалды қария кіріп: «Ініңнен саған опа жоқ, оған тым жақын жүрме» деп ескертеді.
Қарияның айтуынша, алда жол екіге айырылады: ағасы оң жаққа түссін, інісі сол жаққа кетсін. Оң жақпен жүргенде ағасы қалжырап ұйықтайды, бірақ жол үстіне жатпай, оң жақ қапталға шығып тынықсын.
Ертең ерте көзін ашқан сәтте оң жағынан бір оттың орнындай жерден бу шығып жатады. Сол орынды қазса, ат басындай алтын табылады. Оны алып, елге тез қайтсын дейді.
Ағаның аман қайтуы
Бала ақсақалдың айтқанын айнытпай орындайды: бауырынан бөлініп, оң жолға түседі, дәл көрсетілген жерден алтын табады да, еш кідірмей еліне қайтып, тұрмысын түзеп, дәулетке кенеледі.
Інісінің жолы: ақ ордадағы құпия
Ал інісі сол жолмен жүріп отырып, бір қырқаның басына шығып, жан-жағын шолып отырады. Төменде өзен бойынан алты қанат ақ орданы көреді. Аштық қысқан соң, «Кім болса да, соған барайын» деп ордаға кіреді.
Іште ешкім жоқ, қазанда ет қайнап тұр екен. «Кісі асына қол салмайын» деп аздап қана ауыз тиеді де, бұрыштағы ескі бөстектің ішіне кіріп, тығылып отырады.
Кептерден қызға айналған екі ару
Кенет шаңырақтан екі кептер ұшып келеді. От басына қонған кезде, бірі айдай сұлу, бірі күндей нұрлы екі қызға айналады. Бала тығылған жерінен білдірмей қарап отырады.
Кіші қыз айналаны шолып: «Үйден кісі иісі шығып тұр» дейді. Үлкені сенбей: «Қу таудың басына кім келсін?» деп, екеуі еттен алып жей береді.
Көкектен шалға айналған екеу
Сол кезде тағы екі көкек ұшып келіп, бір сәтте қолында таяғы бар екі шалға айналады. Бірі қайта-қайта: «Мұнда адам бар, кісі иісі бар!» деп өшігеді.
Бала қорқып, орнынан тұрып, білдірмей кейін шегіне бастайды. Сонда шал: «Аса таяқпен ұрып өлтірем!» деп тап береді.
Бала жалынып, аз ғана уақыт сұрап, басынан өткенін айтады: ата-анасынан айырылған жетім екенін, аштықтан қаңғып жүргенін жеткізеді. Жылаған баланың хәлін көрген шал жұмсарып, жауырынын сипап: «Ондай болса, бар» деп қоя береді.
Сөйтсе, әлгі көрген ордасы дию-перінің мекені екен.
Жезтырнақпен бетпе-бет
Бала құлазыған тауды бетке алып, ұзақ жүреді. Жолай бір мылтық тауып алады. Еліктің терісінен күрке тігіп, еліктің етін асып отырғанда, алыстан жылтылдаған от көрінеді.
«Әрине» дей беретін бейтаныс әйел
Етті табаққа түсіріп жатқанда, қолын жеңінен шығармайтын бір сұлу әйел кіріп келеді де, не сұраса да: «Әрине» деп күле береді.
«От алайын деп келдім» деген соң, бала ет ұсынады. Әйел қолын көрсетпестен, жеңінің ішінен ғана алып жейді. Бала қанша қадағаласа да, ол қолын шығармайды да, кішкене от алып шығып кетеді.
Әйел кеткен соң бала айлаға көшеді: бұтақтарды жинап, адам сияқты орап төсегіне жатқызып, үстін жауып қояды. Өзі отты өшіріп, мылтықты сайлап, түн ішінде торуылдайды.
Бала ұйықтады деп ойлаған сәтте әлгі әйел қайта кіріп, төсектегі «адамды» быт-шыт қыла бастағанда, жігіт оны тура маңдайынан атып түсіреді. Сыртқа шығарып, денесін қараса, жиырма саусағы түгел жезтырнақ екен. Бала сақтық үшін оның тырнақтарын түгел кесіп алып, денесін тастап кетеді.
Жалғызкөздің тұзағы
Жүре келе бала тау еліктері мен киіктерін бағып жүрген бір адамға кезігеді. Жақындаса, оның маңдайында жалғыз көзі бар екен.
Жалғызкөз: «Мұнда адам баласы жүрмейді, сен қайдан келдің?» деп сұрайды. Бала өзін панасыз жетім етіп көрсетіп: «Баласызға бала, малшысы жоққа малшы болайын» деп жалынады. Жалғызкөз оны үйіне ертіп апарады, малын тас қораға қамайды.
Қараңғыдағы жанған көз
Тамақтан соң жатар шақта шал: «Ұйықтағанда қорықпа, көзім қараңғыда оттай жанып, үйді жарық қылады» дейді.
Бала сыртқа шығатынын айтып, отқа көсеу болып тұрған істік темірді тығып қояды. Біраздан соң шал мызғып кеткенде, оның көзі оттай жайнап, үй іші жарықтанады. Бала ұйықтамай бақылап жатады.
Сәті келгенде бала шалдың керек-жарағын реттеп қойған болып, әлгі істік темірді көзінің дәл өзіне сұғып жібереді де, жалма-жан қашып шығады.
Құтылудың амалы
Жалғызкөз ақырып: «Көзім көрмесе де, тірі қоймаймын!» деп соңына түседі. Бала қорадағы елік-киіктің арасына кіріп кетеді.
Сосын бір текені сойып, терісін үстіне киіп, мүйізін тағып, басын да солай бүркемелейді. Киіктерге араласып, солармен бірге сыртқа шығып кетеді.
Осылайша аман құтылған бала елге қайтып, ағасымен қауышып, екеуі тату-тәтті ғұмыр кешкен екен.
Негізгі ой
Қиындықта аман қалудың кілті — ақыл, сақтық және дұрыс шешім.
Ескерту
Көрінгеннің сөзіне ермей, белгісіз ортада абай болған жөн.
Түйін
Айлаға айла табылғанда, тіпті жын-пері мен жалғызкөзден де құтылуға болады.