Сәбит Дөнентаев - сатира жанрында айрықша тұлғаланған талант
Сәбит Дөнентаев — XX ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің көрнекті өкілдерінің бірі, сатира жанрында айрықша дараланған талант. Ол өз дәуірінің шындығын боямасыз, реалистік сарында суреттеп, өлеңмен ғана емес, публицистика және фельетон арқылы да қоғамдағы күрделі мәселелерді көтерді.
Дөнентаев поэзиясына тән басты белгі — нақтылық пен тұжырымдылық. Тілі таза, қарапайым, сонымен бірге бейнелі. Оның өлеңдерінде сырттай әсіре асқақ лептен гөрі, өмір шындығына жақын салмақты ой басым.
Өмір жолы
Білім мен алғашқы қадамдар
- Қазіргі Павлодар облысында дүниеге келген.
- Жас кезінде ескіше хат танып, кейін Павлодардағы медреседе оқыған.
- Өзі мұғалім жалдап, орысша сауатын ашқан.
- Осы кезеңде Абай Құнанбайұлы мен Ғабдолла Тоқай поэзиясымен танысқан.
Еңбек, майдан, қызмет
- 1913 жылы тұңғыш «Қиялым» өлеңі «Айқап» журналында жарияланды.
- 1915 жылы «Уақ-түйек» атты алғашқы өлеңдер жинағы жарық көрді.
- 1916 жылғы патша жарлығынан соң Екібастұз көмір кеніне барып, жұмысшы тұрмысының ауыртпалығын көреді.
- Майданға алынып, Рига маңында қара жұмыс істейді.
- 1917 жылғы Ақпан төңкерісінен кейін Семейдегі мұғалімдер курсына түседі.
- 1919—1920 жылдары ауылдағы ағарту және сот жұмыстарына араласады.
- 1924—1933 жылдары Семейде шыққан «Қазақ тілі» газетінде қызмет атқарады.
- 1929 жылы Қазақ пролетар жазушылары ассоциациясына (ҚазАПП) мүшелікке өтеді.
Бір өлеңнің ізімен
«Екібастұз» (1916) өлеңінде ақын көмір кені маңындағы жұмысшы өмірінің азабы мен әлеуметтік теңсіздікті өткір бейнелейді. Бұл — оның реалистік бағыты мен азаматтық үнін айқындайтын маңызды туынды.
Поэзиясының ерекшелігі
Тіл мен стиль
Дөнентаев өлеңдерінің тілі — таза әрі табиғи. Ол «сөзге сараң, ойға жомарт» болуды мақсат етіп, артық әшекейден қашады. Көркемдік әсерді күрделі конструкциямен емес, дәлдік пен ұтымды түйін арқылы береді.
Шындықты айту мәнері
Оның поэзиясында сырттай жарқылдақтық жоқ: ақын қоғам мен адам болмысын өмірдегі қалпымен суреттейді. Бұл ұстаным Дөнентаевты өз дәуіріндегі реалистік бағыттың салмақты өкілдерінің қатарына қосады.
Көркем өрістер
Әлеуметтік өлеңдер
Әйел теңдігі, оқу-білім, еңбек адамының мұңы, бай мен кедей арақатынасы.
Табиғат лирикасы
Табиғатты фон ете отырып, адам өмірі мен уақыт жайын толғау.
Балаларға арналған өлеңдер
Бір бөлігі — таза балалар әдебиеті, екінші бөлігі — бала көзқарасы арқылы үлкен мәселе көтеру.
Диалог пен монолог
Әлеуметтік ойды диалог, монолог, қыз мұңы түрінде беру тәсілдері.
Сатира және публицистика
Дәуір шындығын екі кезеңде суреттеу
Октябрь революциясына дейін
Еңбекші халықтың құлдыққа, қорлыққа толы тұрмысын өкініш пен күйзеліс сарынында бейнелейді.
Кеңес дәуірінде
Ленин бейнесі, революция жеңісі, кешегі жалшылардың қоғам өміріне араласуы сияқты тақырыптарды жырлайды; жаңа өмірдің міндеттерін публицистикада көтереді.
Мақала, очерк, фельетон
Дөнентаев публицистикасында ел тұрмысындағы өзгерістер, адам психологиясындағы жаңалық, әлеуметтік теңсіздік, өнер тақырыбы, кедейлердің қатарға қосылуы, уақыт пен заман туралы толғаныстар кең қамтылады. Сонымен бірге ол жаңа өмірге қарсы болғандарды сын тезіне алып, қоғамдағы кертартпалықты әшкерелейді.
Таңдамалы мақалалар (жылдарымен)
- «Әйел теңдігін қалай түсіну керек» (1924)
- «Хат танымаған қатарға қосылмайды» (1924)
- «Әуелі шаруа оңалу керек» (1924)
- «Қытайда әлеумет соғысы» (1924)
- «Саясат дүниесінде» (1924)
- «Баспасөз күшейсін» (1926)
Проза үлгісі
«Көркемтай» (1924) әңгімесінде жетім баланың көрген қорлығы мен аянышты өмірі шынайы суреттеледі. Ал «Екеуі де дұрыс» (1925) оқшау сөзінде жастардың білімге ұмтылудың орнына бос сенделіп, құр сөз қуатыны сыналады.
Аудармалары мен мысалдары
Аударма өрісі
Ақын И. А. Крылов, Ғабдолла Тоқай секілді классиктердің бірқатар шығармаларын қазақ тіліне аударды. «Рамазан айында» сатиралық өлеңі және «Калила мен Дамна» желісінен тәржімаланған «Бір көлдегі үш балық», «Бит пен бүрге» мысалдары еркін аударманың озық үлгілерінің қатарына жатады.
Мысал жанрына қосқан үлес
Дөнентаев мысал өлеңдерінде жан-жануарларды кейіпкер етіп алып, олардың іс-әрекеті арқылы қоғамдағы ашкөздік, аярлық, жағымпаздық, қаскөйлік, жалқаулық, парақорлық сияқты мінез-құлықтарды өткір сынайды; халықты еңбекке және бірлікке үндейді.
«Айқап» журналы туралы
«Айқап» — қоғамдық-саяси және әдеби журнал. 1911—1915 жылдары Троицк қаласында алғаш айына бір рет, кейін айына екі рет шығып тұрған. Жалпы 1—2 мың данамен 88 нөмірі жарық көрген. Алғашқы редакторы — Мұхаметжан Сералин.
Миссиясы
Қазақ қоғамының оянуына, ұлттық мәдениеттің дамуына үлкен үлес қосты.
Көтерген мәселелері
Оқу-ағарту, әйел теңдігі, отырықшылыққа көшу, Мемлекеттік Думаға қатысу сияқты саяси тақырыптар.
Авторлар шеңбері
А. Байтұрсынов, Ш. Құдайбердиев, Б. Майлин және басқа қаламгерлер белсенді жазды; халық ауыз әдебиеті мен әлем әдебиеті үлгілері жарияланды.
Көтерген тақырыптары мен мұрасы
Әлеуметтік лирикадағы өзек
- Оқу-білімнің маңызы және ағартушылық ой.
- Әйел теңсіздігі және әлеуметтік әділет тақырыбы.
- Байлардың астам мінезі мен қоғамдағы әділетсіздік.
- Еңбекқорлық пен жалқаулықтың айырмасы.
Табиғат арқылы толғаныс
«Шілде», «Жарық ағаш», «Бірінші май», «Жазғытұры жар басында», «Күздің сыры», «Май туады» сияқты өлеңдерінде табиғат көрінісі кейде ойды тереңдететін фонға айналып, адам өмірі мен уақыт жайындағы пайымға жол ашады.
Балалар тақырыбы
Ақынның балаларға арналған өлеңдерін екі бағытта қарастыруға болады: бір тобы — тікелей балалар әдебиетіне жататын туындылар, екінші тобы — бала көзқарасын пайдаланып, кең әлеуметтік мәселені көтеретін өлеңдер. Осы қатардан «Балалық», «Балалықты сағыну», «Ұры мен баласы» сияқты шығармалар аталады.
Библиографиялық дерек
Негізгі кітаптар
- «Уақ-түйек». Уфа, 1915.
- «Өлеңдері». Алматы, 1935; 1950.
- «Шығармалар». Алматы, 1957.
- «Избранное». Алматы, 1958.
Жинақ-анықтама
Дөнентаев Сәбит. Ұрпағыма айтарым: өлең, әңгіме, очерк, фельетон, мақала, естеліктер. Алматы: Жазушы, 1989. 304 бет.
Қорытынды ой
Сәбит Дөнентаев — қазақ әдебиетінде сатира, фельетон, мысал жанрларының дамуына елеулі үлес қосқан қаламгер. Оның мұрасы — қоғамды серпілтуге ұмтылған өткір ойдың, дәл сөздің және шынайы суреткерліктің бір арнаға тоғысқан айғағы.