Қызыл бұзау - ұрғашы
Берденнің қолындағы бар мал — санаулы-ақ: жауыр қара ат, мұқыл сиыр, қызыл бұзау. Ашаршылық пен жұттан бері осы үшеуінің саны артпаған да, кемімеген де.
Кәкіштің өкпесі және Берденнің іштей есебі
Қатыны Кәкіш ашуланғанда Берденді кейде бүріп алады: — Жұрттың бір малы екеу болып, ілгері басып барады. Ашаршылық жылы Дәуқараның адал қарасы қалмап еді, бүгін он шақты мал қылып алды. Ал сенің берекең де, ырысың да жоқ!
Кәкіштің ашулы сөзіне Берденнің құлағы үйреніп кеткен: елемейін десе де, малы жоқ адамдардың жыл сайын малын көбейтіп отырғаны есіне түскенде, іші қынжылады. Сонда ол өз-өзінен сұрайды:
«Апырмай, олар қалай өсіреді екен? Мен неге ретін келтіре алмай жүрмін? Азғана астық ішуден артылмайды. Жалғыз сиырдың бұзауы жыл сайын жұмсала береді: бір жылғысын баламның қайнысына қалың малға бердім, келер жылғысын қатынның төркініне азаға салдым, былтырғысын құдаға сойып берген тоқтының өтеуіне бердім. Мұның ішінде орынсыз жұмсағаным бар ма? Жарлы екен деп жегжатпен алыс-беріс қылмай қалай тұрасың? Жыл сайын келетін құдаға тоқты соймай қалай шыдарсың?..»
Үміттің тірегі: қызыл бұзау
Берденнің ойы ақыры қызыл бұзауға тірелді. Қызыл бұзау — ұрғашы. Егер оны қолда ұстаса, бір-екі жылдан соң бұзаулап, сиырға айналады. Сонда сиыр екеу болады.
Берденнің қарапайым, бірақ нақты жоспары
- Қызыл бұзауды жұмсамау
- Бұзаулатып, сиырға айналдыру
- Екі сиырдан жыл сайын екі төл алып, малды көбейту
Осы ойына масаттанған Берден Кәкішке күлімсірей қарап: — Қатын, сенің дегенің болсын. Қызыл бұзауды жұмсамайық. Бұзауласын, сиыр қыларсың, — деді.
Кәкіш күйеуінің бетіне ажырая қарап, үн қатпады. Іші елжіресе де, сенуге әлі асықпағандай.
Бір ауыз сөздің ызғары
Мұқымның үйі ала сиырын соғымға сойып жатыр дегенді естіген Берден таяғын артына көлденең ұстап, аяңдап сонда барды. Есік алдындағы жалаңға қамыс төсеп, Мұқым мен Есен ала сиырды ақтарлап жатыр екен. Мұқымның қатыны мен тағы бір әйел ішек-қарын аршып отыр.
Берден: — Уа, соғым шүйгін болсын! Мұқым: — Айтсын!
Бірақ Мұқымның қатынының қабағы қатулы еді: — Соғымыңды дайындап жатырмыз...
Берден сөздің астарын сезіп, іштегі қысымды сыртқа шығарды: — Әбден болады. Біздей еті жоқтарды асырамасаңдар, сендердің байлықтарыңнан көретініміз не?!
Мұқымның әйелі одан сайын шаншыла сөйледі: — Әбден, берейін деп жатыр едім... Қит етсең, «бай» дейсің. Сенің малыңды біз тартып алдық па? Бай болсақ, тиісті налогімізді төлеп отырмыз. Ешкімге жалпақтамаймыз. Өткен жылы қара таяқты тойдырам деп, жазға дейін бір түйір сүр шығара алмадым. Біздей соғым сойған Бырқылдақтың үйі бір сөре сүрді Егінкөлдің басына апарып тастады...
Бәйбішенің мінезі бұрыннан мәлім болса да, бұл сөз Берденнің өңменінен өтті. Ол соғымсыз отырса да, бұл үйге телміріп көрген емес. Ет берсе, бәйбіше аяп бермейтін. Оның үстіне Мұқымның үйінің бар тігіні Берденнің мойнында: ақысыз-пұлсыз тігіп беріп, бүтіндеп отырады. Сонда да естіп отырғаны — осы.
Берден үндеместен бұрылып жүре берді. Мұқым да, қатыны да «қуырдақ же» деп айта алмады.
Ашудың буы: серттің бұзылуы
Үйге келген соң Берден бірден айтты: — Қатын, қызыл бұзауды сояйық.
Кәкіш шошына қарсы шықты: — Не деп тұрсың, сорлы-ау? «Сиыр қыламын, бұзаулатасың» дегенің қайда?
Берден ақталды: — Үйренген кедейлік қой. Жалғыз сиыр да жетер. Мұқымның үйіне ерегескенде, өзім соғым соям. Салмалап ішіп отырып қыстай тігін тіксем, жазға шейін бір бұзауды қайтсем де табармын.
Кәкіш сабырға шақырды: — Байғұс-ау, тігін тігіп мал тапсаң, артық болар дейсің бе? Қысқа жетерлік астығың бар. Бөртпеге жетерлік тары-талқаның бар. Ет жемегеннен өлмеспіз ғой...
Бірақ Берден бұл жолы қатын тілін алмады. Қара пышағын қайрап, қызыл бұзауды албардан жетектеп шығарып, төрт аяғын байлады. Тамақтан орып жібергенде, Кәкіш өзін бауыздағандай ышқынып, жыламсырап үйге кіріп кетті.
Қайғының сабағы
Берденнің үміті ақталмады: қызыл бұзаудың да өзіне лайық қонағы табылды. Бір айға жетпей-ақ ет таусылды. Етке дәніккен Берден бұрынғы сертін бұзып, Мұқымның үйінің тігінін тікті, етінен жеді.
Жазғытұрым мұқыл сиыр көтеремге шалдығып, суат басына барған жерінде құлап өлді. Берден сиырсыз қалды. Сонда ғана қызыл бұзауды қате сойғанын анық сезді.
Берденнің кеш келген түйіні
Қатынының жылап отырып айтқан сөздері сай-сүйегін босатты. Ол өз қатесін мойындап: — Қатын, менікі қате екен. Енді сиыр бітіп жатса, бұзауын жұмсамауға ант етейін. Ет үшін тігін тігуді қойып, шамам келсе, мал табуға кірісемін. Мұқымның оңдырмайтынына енді көзім жетті, — деді.
Назарға түйін
- Қысқа ашумен жасалған шешім ұзаққа өкініш әкеледі.
- Бүгінгі бір айлық тоқтық ертеңгі тіршіліктің тірегін қиып түсуі мүмкін.
- Көптің сөзі мен біреудің кекесінінен бұрын, үй ішінің есебін сақтау маңызды.