Семей полигоны
Семей ядролық полигоны: инфрақұрылым, сынақтар және адам мен табиғатқа салдары
КСРО кезеңінде Қазақстан аумағында атом және термоядролық қару сынақтары жүргізілді. Осы мақсатпен 18 млн гектарға жуық жер бөлініп, Семей ядролық полигоны құрылды. Алғашқы жылдары ашық (жер бетінде және әуеде) жүргізілген сынақтар адамға, жануарлар мен табиғатқа тікелей зиян келтірді; кейін сынақтар біртіндеп жер астына ауыстырылды.
1949–1963 жылдары жер бетінде жасалған сынақтардың салдары аса ауыр болды. Бұл аумақтағы аурушаңдық туралы деректер 1990 жылдарға дейін көбіне құпия сақталды. Өңірде онкологиялық, жүрек-қан тамыр, жүйке және психикалық аурулар жиілеп, мүгедек балалардың тууы артты. Мұның бәрі халық денсаулығына ғана емес, ұлттың болашағына да қауіп төндірді.
Маңызды тұжырым: Қазақстан тек сынақ алаңы болған жоқ. КСРО ыдыраған соң ел аумағында стратегиялық қару-жарақ пен оны жеткізу жүйелері шоғырланған аса қуатты әскери-техникалық әлеует қалды; бұл әлеует «мемлекет ішіндегі мемлекет» деңгейіне дейін жеткені айтылды.
Кіріспе
Семей маңындағы радиациялық әсер аймағында тұратын шамамен 500 мың адам ядролық сынақтардың зардабын тартты. 1949 жылдан 1963 жылға дейін жүргізілген ашық сынақтар әсіресе қауіпті болды. Ұзақ уақыт бойы аймақтағы аурушаңдық көрсеткіштері ашық айтылмай, деректер мұқият жасырылып келді.
Нәтижесінде өңірде онкологиялық, жүрек-қан тамыр, жүйке және психикалық аурулар саны күрт өсті; көптеген отбасыларда туа біткен кемістігі бар балалардың дүниеге келуі жиіледі. Бұл қоғамдық төзімнің шегіне жетуіне әкеліп, 1980-жылдардың соңына қарай ядролық сынақтарға қарсы қозғалыстың күшеюіне түрткі болды.
Невада–Семей полигонының инфрақұрылымы
Семей полигоны Кеңес Одағының аса маңызды стратегиялық нысандарының бірі болды. Оның дамыған инфрақұрылымы бірнеше ірі тораптарды қамтыды: Курчатов қаласы (Семей–21), реакторлар кешені, сондай-ақ Балапан, «Г» (Дегелеңдегі сейсмокешен) және «Ш» (тәжірибелік алаң) секілді сынақ алаңдары және көптеген қосалқы учаскелер.
Осы алаңдарда барлығы 456 ядролық жарылыс жасалды. Сынақтар ядролық қарудың қиратқыш қуатын арттырып қана қоймай, оның жаңа түрлерін әзірлеуге де мүмкіндік берді.
Нысандардың өзегі
- Курчатов қаласы (Семей–21)
- Реакторлар кешені
- Балапан, Дегелең, тәжірибелік алаңдар
Сынақ формалары
- Ашық: жер беті және әуе сынақтары
- Жер асты: шахта және үңгір жарылыстары
Семей ядролық полигоны: алғашқы сынақтар
Семей полигонындағы жарылыстардың жалпы саны 456 болды. Соның 116-сы ашық түрде, яғни жер бетінде немесе әуеде жасалды. Семейде сыналған ядролық зарядтардың жиынтық қуаты Хиросимаға тасталған бомбаның қуатынан шамамен 2,5 мың есе артық болғаны айтылады.
1949 жылғы 29 тамыз: тұңғыш жарылыс
Таңғы сағат жеті шамасында алапат жарқыл мен отты шар пайда болып, соңынан сұрапыл соққы толқыны мен күйік иісі тарады. Жақын маңдағы сирек ауылдардың тұрғындары не болып жатқанын толық түсінбей, аспанды қақ жарған жарықты үреймен бақылаған. Бұл — КСРО-дағы алғашқы атом бомбасының (РДС-1) жер бетіндегі сынағы еді.
Сынақ барысын әскери басшылық пен жетекші ғалымдар бақылағаны белгілі. Ал полигонға жақын елді мекендер үшін бұл оқиға радиациялық қауіптің басталу нүктесіне айналды.
Сынақтардың адамдарға және қоршаған ортаға әсері
Тұңғыш атомдық жарылыстың радиоактивті өнімдері аймақтағы елді мекендерді жауып қалды. Көрші ауылдардың тұрғындарына сынақ туралы алдын ала ескертілмеді. Тек 1953 жылдан бастап қана халыққа ядролық жарылыстар жайлы хабарлау тәжірибесі енгізілді: адамдар мен малды уақытша көшіру, қарапайым паналарға (ор, жертөле, уақытша баспана) жасыру ұсынылды. Бірақ жарылыстан кейін жұрт радиация жұққан жердегі өз үйлеріне қайта оралуға мәжбүр болды.
Соққы толқыны көптеген үйлердің терезелерін талқандап, кейбірінің қабырғаларын құлатты. Кейін уақытша көшірілген тұрғындар туған ауылдарына қайтқанда, үй-жайының орны ғана қалған жағдайлар да кездескен.
Ғылыми деректердің ашыла бастауы
Сынақтардың әсері туралы алғашқы жүйелі мәліметтер Қазақ КСР Ғылым академиясы жүргізген медициналық-экологиялық зерттеулер нәтижесінде алынды. Экспедицияларды профессор Б. Атшабаров басқарды. Иондалатын радиацияның ең қауіпті қыры — генетикалық кодқа қайтымсыз өзгерістер енгізуі мүмкіндігі.
Денсаулыққа ұзақ мерзімді салдар
- Өкпе және сүт безі обыры, лимфогемобластоз секілді қатерлі ісіктердің көбеюі.
- Рак ауруының жалпы деңгейі сынақтар басталғалы бері бірнеше есеге артқаны айтылады.
- Сәби дамуындағы ауытқулар мен туа біткен кемістіктердің жиілеуі.
Экожүйеге әсер
Зиян тек адаммен шектелмеді: радионуклидтердің жыл сайын жиналуы жердің құнарлылығын төмендетіп, биожүйелердің тепе-теңдігіне әсер етті. Топырақтағы және қоректік тізбектегі өзгерістер ұзақ мерзімді экологиялық тәуекелдерді күшейтті.
Термоядролық кезең және жер асты жарылыстары
1953 жылғы 12 тамызда Семей ядролық полигонында РДС-2 бұйымы сыналып, өңірді қатты тітірентті. Оның қуаты 480 килотонна болды. Жарылыстан кейін радиоактивті газ бұлты саңырауқұлақ тәрізді көтеріліп, 16 км биіктікке дейін жетті. Куәгерлік сипаттауларда, бірнеше күн бойы дала шөптерінің әлсіз сәуле шашқаны айтылады.
1955 жылғы 22 қарашада ТУ-16А бомбалағышы қуаты 1,7 мегатонна болатын РДС-37 термоядролық зарядын тастады. Бомба шамамен 1,5 км биіктікте жарылды. Соққы толқыны мен жердің дірілі Қазақстанның көп бөлігіне және Ресейдің көршілес аймақтарына сезілген.
1962–1989: Дегелеңдегі жер асты сынақтары
1962–1989 жылдары Дегелең тауының жер астындағы шахталарында 340 жарылыс жасалды. Жылына орта есеппен 14–18 сынақ өткізілді. Нәтижесінде Дегелеңнің геологиялық құрылымы бұзылып, кей учаскелер қиыршық тас үйіндісіне айналғаны көрсетіледі.
1989 жылғы 12 ақпан: радиоактивті газдың сыртқа шығуы
Кезекті жер асты сынағы кезінде қуаты 70 килотоннадан асатын заряд жарылып, жер бетінде саңылаулар пайда болды. Екі тәулік бойы радиоактивті газ шыққаны айтылады. Соның салдарынан радиоактивті бұлт 30 мыңнан астам адам тұратын аумақты басып, радиациялық фон 3000–4000 микрорентгенге дейін көтерілген. Бұл табиғи қалыпты деңгейден (сағатына 15–20 микрорентген) ондаған, тіпті жүздеген есе жоғары көрсеткіш.
Қорытынды: жабылуға апарған жол
«Неге ядролық полигон дәл Семей жерінде құрылды?» деген сұраққа сол кезеңде бұл өңірдің халық сирек қоныстанғаны және негізгі коммуникациялардан тым алыс еместігі себеп болғаны айтылады. Алайда мұндай уәждің өзі адам өмірінің құнын төмен бағалау сияқты ауыр моральдық сауалдарды алға тартады: темір жолдың жүздеген шақырымын «үнемдеу» үшін қанша тағдыр құрбан болуы тиіс еді?
Невада–Семей қозғалысы
1989 жылдың ақпанында ядролық сынақтарды тоқтатуды мақсат еткен «Невада–Семей» қозғалысының алғашқы митингі өтті. Қозғалыстың жетекшісі — қоғам қайраткері, ақын Олжас Сүлейменов. 6 тамызда Семей облысы Қарауыл ауылында КСРО және АҚШ президенттеріне ядролық сынақтарға мораторий жариялау жөніндегі үндеу қабылданды. Үндеуде дала төсінің үздіксіз жарылыстардан қалтырағаны, болашақты қауіппен күту, қауіпсіз су ішу мен бала сүйудің өзі қиындағаны айтылды.
Қоғамдық қысым күшейген сайын сынақтар саны азая бастады. Халықтың бастамасымен ядролық сынақтарға уақытша тыйым салу туралы шешімдер қабылданды. Қазақстан Республикасының егемендігі туралы Декларацияда ел аумағы ядросыз аймақ деп жарияланды.
Қазақстан Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Семей полигонын жабу туралы Жарлығы 1991 жылғы 28 тамызда шықты. 1991 жылғы 29 тамызда полигонның жабылуы ресми түрде бекіп, 1992 жылдың мамырында оның базасында Курчатов қаласында Ұлттық ядролық орталық құрылды. Семей полигонының жабылуы әлемдегі өзге полигондарда да сынақтарға мораторий жариялау үрдісін жеделдеткені атап өтіледі.
Қолданылған әдебиеттер
- 1. Н.Ә. Назарбаев. Бейбітшілік кіндігі. — Астана: Елорда, 2001.
- 2. О. Жанайдаров. Менің елім — Қазақстан. — Алматы: Балауса баспасы, 2003.
- 3. Арай журналы, 1988 жыл, №10.
Негізгі ой
Семей полигонының тарихы — ғылыми-техникалық қуаттың адам өмірі мен табиғат құндылықтарынан жоғары қойылған кезеңінің айғағы. Қоғамдық сана оянған сәтте азаматтық ықпал нақты нәтижеге айналды: полигон жабылды, ал ядролық қатер туралы шындық ашық айтылатын күн туды.