60-ЖЫЛДАРДЫҢ ЕКІНШІ ЖАРТЫСЫНДА ҚАЗАҚСТАН ДАМУЫНДА БОЛҒАН ӨЗГЕРІСТЕР
60-жылдардың екінші жартысындағы Қазақстан дамуы: саяси өмірдің ерекшеліктері
1962—1969 жылдардағы реформашылдық дүрбелең елдің ішінара алмастырулар мен жетілдірулер арқылы ғана қол жеткізуге болатын өзгерістер шегіне тірелгенін көрсетті. Жүргізілген шараларда экономикалық байланыстар мен қатынастарды түбегейлі өзгерту көзделмеді. Туындаған проблемалар көбіне ұйымдық қайта құру науқаны барысында субъективті түрде, жол-жөнекей шешіле берді.
Шала ойластырылған әрі бірін-бірі жиі алмастырған қайта құру толқындары тұрақсыздықты күшейтіп, тұрмыс деңгейінің төмендеуі мен әлеуметтік кепілдіктердің әлсіреу қаупін туғызды. «Коммунистік болашақ» идеясы да бұл қайшылықтарды жеңілдете алмады.
Екі бет-бағыттың текетіресі
Қоғамды саяси және экономикалық тұрғыдан ұйымдастыруды жетілдіру жөніндегі күш-жігер мен ізденістерге баға бергенде, 50-жылдардың ортасынан 60-жылдардың ортасына дейінгі аралықта, түптеп келгенде, екі негізгі бет-бағыт арасындағы текетірес болғанын ескеру қажет.
Бірінші бағыт қоғамдық жүйені, оның барлық салалары мен құрылымдарын түбегейлі өзгертудің объективті қажеттілігін бейнеледі. Бұған ең алдымен қоғамның сталинизмнің ауыр зардаптарынан рухани тұрғыдан біртіндеп босауы ықпал етті. Кеңес мемлекетін, ең алдымен Кеңестерді дамыту мен нығайту өзекті мәселеге айналды.
КОКП бағдарламасындағы ұстаным
Кеңестер рөлінің арта түсуі партияның XXII съезі қабылдаған КОКП-ның үшінші Бағдарламасында атап көрсетілді. Бағдарламада қоғамның коммунистік құрылыс кезеңіндегі саяси ұйымына да сипаттама берілді.
Онда әлемдегі тұңғыш социалистік мемлекет марксизм-ленинизм ілімімен толық сәйкестікте дамып, өзінің пролетариат диктатурасы мемлекеті ретіндегі тарихи миссиясын ақтағаны айтылды. Ішкі даму тұрғысынан қарағанда, антагонистік таптардың жойылуына, социализмнің толық әрі түпкілікті жеңіске жетуіне, халықтың барлық топтарының жұмысшы табының идеялық-саяси ұстанымдарына көшуіне байланысты мұндай диктатура қажет болмай қалды деген тұжырым жасалды.
Осы «объективті процестер» Кеңес мемлекетінің жалпыхалықтық мемлекетке ұласқанын және дамудың жаңа сатысына қадам басқанын көрсетеді деп түсіндірілді.
Кеңестердің жұмысы: өкілдік бар, дербестік шектеулі
Жаңа қоғамдық-саяси ахуал қалыптасқанын КСРО Жоғарғы Кеңесінің әлеуметтік құрамынан-ақ байқауға болады: шопандар, колхозшылар, өнеркәсіп жұмысшылары, техникалық интеллигенция, ғылым мен өнер қайраткерлері, партия және шаруашылық басшылары өкілдік етті.
Еңбекшілер бұрынғыдай жергілікті, облыстық, Қазақ КСР және КСРО Жоғарғы Кеңестеріне өз өкілдерін сайлады. Республика Жоғарғы Кеңесінің тұрақты комиссияларына мүше депутаттар заң жобаларын талқылап, қабылдады, ал ауылдар мен елді мекендер, аудандар мен қалалар өзекті мәселелерді Жоғарғы Кеңес пен оның Төралқасының қарауына әзірлеуге қатысты.
Тәжірибеден мысал (1961)
1961 жылдың соңында білім беру және мәдениет, денсаулық сақтау және әлеуметтік қамсыздандыру жөніндегі тұрақты комиссиялар депутаттардың қатысуымен республикадағы мектептер, балалар мекемелері және емдеу-профилактикалық ұйымдар құрылысы туралы мәселені әзірлеп, Жоғарғы Кеңес сессиясына енгізді.
Бақылау тетігі
Тұрақты комиссиялар жергілікті жерлерде көшпелі мәжілістер өткізіп, Кеңестің заңдары мен қаулыларының орындалу барысын бақылап отырды.
Сандық деректер
- 1963 ж. Жоғарғы Кеңес
- 473
- депутат
- Әйел депутаттар
- 158
- адам
- Барлық деңгейдегі Кеңестер
- 98 806
- депутат
Олардың 45,4%-ы — КОКП мүшелері мен мүшелікке кандидаттар болды.
Партиялық бақылаудың күшеюі
Жергілікті Кеңестер жанында тұрақты комиссиялар, көше және махалла комитеттері, үй басқармалары жанындағы жәрдемдесу комиссиялары, жолдастық соттар және басқа да ұйымдар қоғамдық негізде жұмыс істеді. Қалалық және аудандық Кеңестер жанынан штаттан тыс бөлімдер құрылып, оларға азаматтар тартылды.
Алайда кеңес органдарының қызметі көбіне партиялық нормалар аясында жүргізілді. Кеңестердің жұмысы екінші дәрежелі сипатта қала берді: олардың талқылауына жиі түрде алдын ала шешіліп қойған мәселелер ұсынылды. Кеңестер құрамын жасақтау, кеңес аппаратына кадр іріктеу және оларды орналастыру ісімен де партия органдары тікелей айналысты.
Нәтижесінде мемлекеттік органдар мен лауазымды қызметкерлердің жұмысын Кеңестер мен депутаттар емес, керісінше аппарат қызметкерлері бақылап, тіпті Кеңес депутаттарына ықпал ете алатын жағдай қалыптасты.
Кәсіподақтар: ауқымы кең, қайшылығы айқын
Кәсіподақ және комсомол ұйымдарындағы ахуал да қайшылықты болды. Бұл кезеңде кәсіподақ комитеттері миллиондаған адамды біріктірді. 1966 жылғы 1 қаңтардағы дерек бойынша кәсіподақ мүшелерінің саны 4 миллион адамға жетті.
Кәсіподақ ұйымдары халық шаруашылығы мәселелерін шешуге қатысып, социалистік жарысты ұйымдастыруға және жаңашылдар қозғалысын қолдауға атсалысты. 1960 жылдан бастап барлық шипажайлар мен демалыс үйлерін басқару кәсіподақтардың құзыретіне берілді. Олардың қарауында еңбек қорғау мен әлеуметтік сақтандырудың көптеген мәселелері болды.
1961 жылдың соңында кәсіподақтарға колхоз-совхоздардағы мемлекеттік клубтар, кітапханалар мен киноқондырғылар сияқты халыққа мәдени қызмет көрсету нысандары да тапсырылды. Еңбеккерлердің әлеуметтік-тұрмыстық жағдайын жақсарту кәсіподақтардың негізгі міндеттерінің бірі ретінде танылды.
Өндірістік жоспарларды орындау, тұрмыстық және мәдени қызмет көрсетуді жақсарту мақсатында кәсіподақтар кәсіпорын әкімшіліктерімен ұжымдық шарттар жасай бастады. Сондай-ақ кәсіподақ комитеттері ұдайы өткізілетін өндірістік кеңестер сияқты жұмыс түрлерін қолданды.
Қорытынды ой
60-жылдардың екінші жартысындағы саяси тәжірибе қоғамды жаңартуға бағытталған ұмтылыстар болғанымен, нақты басқару тетіктерінде партиялық бақылау басым болып, өкілді органдардың дербес рөлі шектеулі қалғанын аңғартады. Осы қайшылық реформалардың нәтижелілігін әлсіретіп, әлеуметтік тұрақтылыққа қатысты тәуекелдерді күшейтті.