Ертеде бір кедей болыпты
Боранды түндегі әділетсіздік
Ерте заманда бір кедей өмір сүріпті. Оның бес ешкісі, бір қара тоқтысы және бір құла аты болыпты. Кедей ешкілері мен тоқтысын байдың қойына, ал атын байдың жылқысына қосып бағыпты.
Бір күні азынаған боранда бай әлгі бес ешкі мен қара тоқтыны, құла атты өз малынан бөліп алып, елсіз, күнсіз айдалаға айдап жібереді. Сөйтіп кедейдің бар малы ақ боранның астында, қараңғы түнде далада қалып қояды.
Бес ешкінің амалы
Ұйытқи соққан боран мен үскірік аяздан бүрсең қаққан бес ешкі бір тастың ығына келіп паналайды да, тасжарғанның бүршігін күрт-күрт шайнап тұра береді.
Қара тоқтының панасы
Қара тоқты әлсіреп, ешкілерге ілесе алмай: «Енді өлдім-ау…» деп маңырап тұрған кезде, дәл қасынан бір түп көкпек көзіне шалыныпты. Ол көкпектің түбін теуіп-теуіп кеңейтіп, бүрлерін бырт-бырт шайнап жата кетеді.
Құла аттың құдыққа түсуі
Жал-құйрығына қар қатып, қабағын қалың мұз жапқан құла ат қамыстың арасындағы, беті көбік қармен жабылған бір құдыққа күмп етіп түсіп кетеді. Оқыранып-осқырынып, ернеудегі құрақты жұлып жеп, күрт-күрт шайнап тұра береді.
Аш қасқырдың келуі
Боранмен бірге құтырып, араны ашылған аш қасқыр жем іздеп жүріп, қара тоқтының үстінен түседі:
Қасқыр: «Қара тоқты, қара тоқты, сені жеймін!»
Қара тоқты: «Ағатай, ағатай, мені жемеңіз. Ана жерде бес ешкі тұр — соны жеңіз.»
Қасқыр: «Бес ешкі, бес ешкі, мен сендерді жеймін!»
Бес ешкі: «Қасеке, қасеке, бізді жемеңіз. Ана жерде жалы құлағынан асқан құла ат құдыққа түсіп жатыр — соны жеңіз.»
Қасқыр: «Құла ат, құла ат, мен сені жеймін!»
Құла ат: «Сен қасқыр едің, мен ат едім. Ең болмаса мені мына құдықтан шығарып алып, батпағымды тазарт. Сосын артыма шығып отыр да бір аят оқы — содан кейін же. Онсыз да өлейін деп тұрмын ғой.»
Айла мен жаза
Қасқыр көнеді: құла аттың құйрығынан мықтап тістеп, құдықтан суырып алады. Аяғымен тырналап, батпағын да тазартады. Сосын: «Енді әрі қарап тұр да, иманыңды айта бер. Мен Құранды келістіріп оқып алып, сені жеймін» дейді.
Құла ат құлағын жымырып, артқы аяғын бауырына ала береді. Иен дала, айсыз түн, азынаған боранда «өзімнен басқа батыр жоқ» деп даңғойсыған бөрі құла аттың артына шығып, молдаларға ұқсап, екі көзін тарс жұмып, өзінше ұли бастайды.
Сол сәтті аңдып тұрған құла ат қырындай бұрылып, көз тастап, артқы аяғымен дәлдеп тұрып қасқырдың шықшытынан періп жібереді. Шықшыты сынып, екі көзі алдына ағып түскен қасқыр қылжиып жатып ұлиды:
«Қара тоқтыны жемеген — Қобылан басым-ау… у… у…»
«Бес ешкіні жемеген — Бағылан басым-ау… у… у…»
«Құла атты құдықтан суырып алған — Палуан басым-ау… у… у…»
«Артына шығып, Құран оқып, көз жұмар молда ма едім? Ау… у…»
Осыны айтып, қасқыр қылжиып жатып өледі.
Таң атқандағы шақыру
Ертеңіне таң ата боран басылған соң, кедей бір төбенің басына шығып, малдарын шақырыпты:
Қара тоқтыға
Қой баласы қоңырым,
Ұя бұзбас момыным,
Шопан ата түлігі —
Қошақаным, қайдасың?
Пұшайт! Пұшайт!
Бес ешкіге
Жүнін жұлса бақырған,
Ешкі атасын шақырған.
Өрісте өскен жануар —
Шөкетайым, қайдасың?
Шөре! Шөре!
Құла атқа
Жолға шықсам — көлігім,
Жапанда жүрсем — серігім,
Қамбар ата өсірген,
Құла атым менің, қайдасың?
Құрау! Құрау!
Бұл дауысты естігенде, құла ат қар бұзып келеді. Бес ешкі шұбап жол салып, қара тоқтыны соңдарынан ертіп, аман-есен иелерін тауыпты.
Сабақ пен жауап
Кедей малдарын әкеліп, жылы қораға кіргізеді. Астарына көң төсеп, пішен мен жемге тойғызады. Сосын көрген-білгендерін сұрап, әңгімелерін тыңдайды.
Кедей: «Сен неге басыңды сауғалап, бес ешкіні саудаға салдың?»
Қара тоқты: «Мүйізім әлі өспеген, буыным қатпаған, өзім жалғыз әрі әлім келмеді. Солардан бір зауал болар деп, бес ешкіге жіберіп едім.»
Кедей: «Ал сендер неге өз бастарыңды сауғалап, құла аттың басын саудаладыңдар?»
Ешкілер: «Сіздің құла атпен талай рет қасқыр соққаныңызды білеміз. “Ер қанаты — ат” деген ғой, бір зауал содан болар дедік. Дәл келді. Әйтпесе аш қасқыр бәрімізді де жеп қоятын еді.»