Құтты білік поэмасы түркі тіліндегі энциклопедиялық шығарма
Жүсіп Баласағұни: ақын, ойшыл, мемлекет қайраткері
Жүсіп Баласағұни (Жүсіп Хас Хажиб Баласағұни, шамамен 1017–1021–1075) — түркі өркениетінің көрнекті өкілі: ақын, ойшыл, ғалым және мемлекет қайраткері. Ол Жетісу жеріндегі Баласағұн қаласында дүниеге келген. Бұл қала ертеректе Күз Орда деп те аталған.
Жүсіптің әкесі де өнерлі, сөзге жақын адам болған: Қараханидтер мемлекетінің астанасы Баласағұнда хан сарайында өлең айтып, күй шерткен. Кейін әкесі бұл іске баласын да тартып, Жүсіп ұзақ уақыт хан сарайы ортасында қызмет атқарып, сол жерде қоғамдық және жаратылыстану ғылымдары бойынша білімін тереңдетеді.
Ғылыми-мәдени ауқымы
Жүсіп Баласағұни туралы нақты деректер көп сақталмағанымен, замандастары мен кейінгі ұрпақ оны тек дарынды ақын ретінде ғана емес, ғалым ретінде де таныды. Ол философия, математика, медицина, астрология, өнертану, әдебиеттану, тіл білімі секілді салалардың дамуына үлес қосты.
- Философия — адам мен қоғам туралы ойлау жүйесі
- Тіл білімі — сөз мәдениеті мен тіл табиғатын пайымдау
- Жаратылыстану — дәуір танымындағы ғылым-білім өрісі
- Өнер мен әдебиет — мәдени талғам мен поэтикалық дәстүр
«Құтты білік»: әлемдік мұраға айналған дастан
Жүсіп Баласағұнидің есімі әлемдік әдебиет пен мәдениет тарихында ең алдымен «Құдадғу біліг» («Құтты білік») дастаны арқылы сақталды. Ақын бұл еңбегін хижра есебі бойынша 462 жылы, қазіргі жыл санаумен 1070 жылы аяқтаған.
Тарту етілуі және хас хажиб лауазымы
Дастан Қарахандар әулеті мемлекетінің негізін салушы, «хандардың ханы» атанған Сатұқ Қара Бұғра ханға тарту етіледі. Осы еңбегі үшін хан жарлығымен Жүсіп Баласағұниге хас хажиб — бас уәзір, яғни ұлы кеңесші дәрежесіндегі лауазым берілген.
Қолжазба дәстүрі: бізге жеткен үш нұсқа
«Құтты біліктің» бүгінге жеткен үш көшірме нұсқасы белгілі. Әр нұсқаның өзіндік ерекшеліктерін салыстыра отырып, ғалымдар дастанның ғылыми негізделген толық мәтінін жасақтады.
Вена нұсқасы
1439 жылы Гератта көне ұйғыр жазуымен көшірілген. Қазіргі таңда Венадағы Корольдік кітапханада сақтаулы.
Каир нұсқасы
XIV ғасырдың бірінші жартысында Египетте араб әрпімен көшірілген. Каирдің Кедивен кітапханасы қорында.
Наманган нұсқасы
XII ғасырларда араб әрпімен қағазға түсірілген. Қолжазба Ташкенттегі Шығыстану институтында сақталған.
Зерттелуі және аударылуы
Еуропаға танылуы
Дастанның көне қолжазбасы табылғанын әлемге алғаш хабарлап, 1823 жылы Парижде шығатын «Азия» журналында Вена нұсқасынан үзінді жариялаған — француз ғалымы Жауберт Амадес.
Венгр ғалымы Герман Вамбери «Құтты біліктің» бірнеше тарауын неміс тіліне аударып, 1870 жылы Инсбрук қаласында жеке кітап етіп бастырып шығарды.
Шығарманы зерттеу, ғылыми мәтінін дайындау және аударма жасау ісімен орыс ғалымы В. Радлов жиырма жыл бойы жүйелі түрде айналысқан.
Аудармалар географиясы
- Өзбек тіліне — К. Каримов
- Орыс тіліне — Н. Гребнев, С. Иванов
- Қазақ тіліне — А. Егеубаев
- Ұйғыр тіліне — аудармашылар тобы (Пекин, 1984)
Дастанның ғылыми және тарихи маңызы
Энциклопедиялық сипат
«Құтты білік» — түркі тіліндегі энциклопедиялық шығарма. Автор саяси мазмұнды басшылыққа алғаны байқалады: ол Қарахандар билігіндегі Мәуреннахр, Шығыс Түркістан сияқты жоғары дамыған өңірлерді басқарудың қағидаларын ұсынуға ұмтылады.
Алайда шығарма тек саяси трактатпен шектелмей, орта ғасыр дәуірінің ғылымы мен мәдениетін қамтиды; адам тағдыры, өмір мәні, қоғамдағы орны және әлемдегі рөлі секілді мәселелерді кеңінен қозғайды.
Дүниетаным қабаттары
Баласағұни дүниетанымында философиялық ойлау, көне шамандық түсініктер және исламдық идеологияның белгілері ұштасады. Философияны поэзия арқылы жеткізу — орта ғасырлық шығыстық дәстүр. Сондықтан дастанда шамандық ұғымдар да көрініс тауып, исламдық құндылықтар да елеулі орын алады.
А. Романов пен С. Ивановтың бағалауынша, «Құтты білік» — мұсылман идеологиясы негізінде, осы идеологияны уағыздаушы ретінде түркі тілінде жазылған ең алғашқы әрі ең көне (әзірге жалғыз) шығарма.
Тіл, дәстүр, тұрмыс айнасы
Дастанда көшпенділердің тұрмысы мен аңшылық өнерін бейнелейтін нақыл сөздер, мақал-мәтелдер, тұрақты тіркестер кеңінен ұшырасады. Бұл ерекшелік шығарманы түркі халықтарының сөз өнері мен тілдік қазынасын танудағы маңызды дереккөзге айналдырады.
Әдеби, тілдік, тарихи тұрғыдан «Құтты біліктің» ғылыми мәні айрықша: ол кейін қазақ халқының этникалық құрамын қалыптастырған ру-тайпалардың орта ғасырлардағы тұрмыс-тіршілігін, наным-сенімін, әдет-ғұрпын зерттеу үшін аса құнды мұра болып саналады.
Қазақ ғылымындағы зерттелуі
Қазақ ғалымдары Б. Кенжебаев, Ә. Дербісәлиев, Ғ. Айдаров, Ә. Қоңыратбаев, М. Мырзахметов еңбектерінде бұл көне жәдігер әдеби, тілдік, стильдік, философиялық, педагогикалық, текстологиялық, әлеуметтік, тарихи, саяси және мәдени қырларынан жан-жақты қарастырылды.
Қосымша мұра: рубаилар
Жүсіп Баласағұнидің «Құтты біліктен» бөлек жазған көптеген рубаилары да болғаны айтылады. Наманган қолжазбаларының арасынан ақынға телінетін 600 жолдан астам рубаи табылған. Бұл жырлардың поэтикалық көркемдігі жоғары, филологиялық толғамдары терең.