Араб сөздерінен жасалгандары

Көп мағыналы сөздер мен омонимдер: сыртқы ұқсастық, ішкі айырмашылық

Көп мағыналы сөздер мен омонимдердің сыртқы формасы өзара ұқсас болады: дыбыстық құрылымы бірдей, айтылуы да бірдей. Бірақ олардың басты айырмашылығы тұлғасында емес, мағынасында жатыр.

Көп мағыналы сөз

Бір сөздің екі немесе одан да көп мағынасы болады, әрі ол мағыналар, әдетте, бір сөз табының шеңберінде дамиды. Мағыналардың жақындығы сақталады, сондықтан олардың бір түбірден тарағанын аңғару оңай.

Омоним

Дыбысталуы бірдей болғанымен, ұғымы бөлек-бөлек сөздер тобы. Омонимдер бір сөз табына да, әртүрлі сөз таптарына да қатысты болуы мүмкін, ал мағыналарының арасы көбіне алшақ болады.

Көп мағыналылық қалай танылады?

Көп мағыналы сөздердің мағыналары өзара байланысты келеді. Көбіне ауыспалы мағынаның жасалуына қатысты тәсілдер (мысалы, метафора) арқылы жаңа мағына пайда болады.

Мысал: «майда» сөзінің мағыналық таралуы

майда тас, майда ұн — ұсақ, уақ.
майда шөп, майда сөз — жұмсақ, биязы.
мінезі майда — сыпайы, кішіпейіл.

Бұл мағыналардың бәрі бір сөз табы шеңберінде дамып, өзара жақындығын сақтағандықтан, бір негізден тарағаны айқын көрінеді.

Омонимдер: дыбысталуы бірдей, мағынасы басқа

Омонимдер бірдей айтылып, бірдей естілгенімен, білдіретін ұғымдары бөлек болады. Кейбір омонимдер шығу тегі жағынан белгілі бір байланысқа ие болғанымен, қазіргі мағынада олардың арасы соншалық алшақтап, байланыс сезілмей қалады.

Мысалдар

Ара

I — ағаш кесетін жұқа темірден жасалған құрал.
II — гүл шырынынан бал жинайтын қанатты жәндік.
III — екі орта, аралық.

Ана

I — туған шеше.
II — сілтеу есімдігі.

Айт

I — діни мейрам.
II — сөзбен ой-пікір білдіру (сөйлеу, деу).
III — итті айтақтау үшін айтылатын одағай.

Полисемиядан омонимге айналу

Тіл дамыған сайын сөз мағынасы өзгеріп, мағыналық шеңбері кеңейеді. Кей кезде бір сөздің мағыналары бір-бірінен алыстап, бастапқы байланыс ұмытылады. Сонда тұлғасы бірдей, бірақ мағынасы үйлеспейтін омоним сөздер сияқты дербес өмір сүре бастайды.

Мысал: «жабағы»

жабағы — малдың көктемде қырқылатын (не түсетін) жүні; сондай-ақ алты айдан асып, қысқа іліккен құлын да жабағы деп аталады. Шығу төркінінен ұқсастық табуға болса да, қазіргі тілде байланыс көмескіленгендіктен, мұндайлар көбіне омоним ретінде қаралады.

Қалай ажыратады: негізгі өлшем

Тіл білімінде көп мағыналылықты омонимдерден ажыратудың басты жолы — мағыналық байланыстың сақталуы немесе сақталмауы.

Егер мағыналардың арасында семантикалық байланыс үзілмей, қалай да сезіліп тұрса — ол көп мағыналы сөз.
Егер байланыс біржола үзіліп, әр мағына дараланып кетсе — ол омоним.

Бұл меженің өзі кейде шартты: бір сөзді бір зерттеуші омоним десе, екіншісі көп мағыналы сөз деп тануы мүмкін. Мысалы, «ай» сөзін түрлі сөздіктер мен зерттеулерде бірде омоним, бірде көп мағыналы сөз ретінде түсіндіру кездеседі. Бұл — мағыналардың әлі толық тұрақталмағанын көрсетеді.

Қазақ тіліндегі омонимдердің жасалу жолдары

1) Мағыналық даму арқылы (лексикалық тәсіл)

Ең өнімді жол — сөз мағыналарының дамуы нәтижесінде олардың бір-бірінен алшақтап, омонимге айналуы.

Жал

I — жан-жануарлардың желкесіндегі қыл.
II — ұзыннан созылып жатқан белес, қырқа.

Көк

I — көгерген түс.
II — аспан, әуе.
III — көгеріп шыққан өсімдік.

Жылы

I — ыстық пен суықтың аралық қалпы (қоңыр жылым).
II — жылы қалыпқа келу, жылыну.

Құндақ

I — жаңа туған балаға арналған төсек-жабдық.
II — мылтықтың ұңғысын орнататын, іші қуыс ағаш бөлік.

2) Фонетикалық өзгерістер арқылы

Тарихи даму барысында дыбыстардың түсіп қалуы, алмасуы немесе кірігуі нәтижесінде бұрын бөлек болған сөздер дыбысталуы жағынан теңесіп, омонимге айналуы мүмкін.

«Ер» сөзінің қалыптасуы

Атқа мінгенде тоқымның үстінен салынатын жабдық мағынасындағы ер сөзінің бастапқы тұлғасы егер болғаны айтылады. Кейін сөз ортасындағы г дыбысы түсіп қалып, ер түріне ауысқан да, «еркек, батыл» мағынасындағы ер сөзімен дыбыстасып, омоним жасаған.

Түркі тілдеріндегі ш ~ с алмасуы

Кейбір туыстас түркі тілдерінде аш, қыш, баш, қүш түрінде айтылатын сөздер қазақ тілінде ас, қыс, бас, құс болып қалыптасқан. Мұндай дыбыстық өзгерістер жаңа омонимдік қатарлардың тууына негіз бола алады.

3) Жұрнақтар арқылы жасалған туынды омонимдер

Түбірге әртүрлі қосымшалар жалғанып, дыбысталуы бірдей, мағынасы бөлек туынды сөздер пайда болғанда, олар туынды омонимдер деп аталады.

-ма/-ме/-па/-пе/-ба/-бе

айналма I — көшенің бұрылыс жері.
айналма II — мал ауруы (делбе).
баспа I — баспа орны, баспа мекемесі.
баспа II — тамақ ауруы.

-ыс/-іс/-с

атыс I — іс, соғыс.
атыс II — жанжал, төбелес (қырқысу).
тігіс I — жіп жүргізілген жер.
тігіс II — тігуге қатысу, араласу.

-ық/-ік/-қ/-к

қорық I — мал жайылатын шөбі мол жер.
қорық II — үрейлену, зәресі ұшу.
ашық I — аузы жабылмаған, төбесі жоқ.
ашық II — қарны ашу, тамақтан тарығу.
желік I — көңіл көтерушілік, еліру.
желік II — денеге бөрітіп шыққан ұсақ бөртпе.

4) Кірме сөздер мен төл сөздердің дыбысталуы қабысуы

Араб-парсы және орыс тілдерінен енген кейбір сөздер қазақ тіліндегі төл сөздермен дыбысталуы жағынан сәйкесіп, омонимдер жасайды. Кейде екі сыңары да кірме сөздерден тұратын омонимдер де ұшырасады.

Араб-парсы сөздерінен

қайрат (араб) — «күш, жігер»; тұлғалас: қайрат (етістік) — «пышақты қайрау».
қыдыр (араб) — мақалдағы «Қырықтың бірі Қыдыр»; тұлғалас: қыдыр (етістік) — «қыдыру».
қажы (араб) — Мекеге барып келген адам; тұлғалас: қажы (етістік) — «қажу, шаршау».
көр (парсы) — «қабір»; тұлғалас: көр (етістік) — «көру».
саз (парсы) — «әуен, ырғақ»; тұлғалас: саз — «батпақ, лай».
жай (парсы) — «мекен, орын»; тұлғалас: жай (етістік) — «жаю» (дастарқан жайды, қол жайды).

Орыс сөздерінен

жарма (орыс ярмо) — «мойынтұрық»; тұлғалас: жарма — «жармаланған бидай, арпа».
көшір (орыс кучер) — «ат айдаушы»; тұлғалас: көшір (етістік) — «көшіре бастау».
болыс (орыс волость) — әкімшілік атауы; тұлғалас: болыс (етістік) — «болысу, көмектесу».
арық (орыс арык) — су ағызатын жыра; тұлғалас: арық — «жүдеу, арық».

Қорытындылай айтқанда, қазақ тіліндегі омонимдер мағыналық даму, дыбыстық өзгеріс, жұрнақ жалғануы және кірме сөздердің төл сөздермен дыбысталуы қабысуы нәтижесінде жасала береді.

Омонимдердің түрлері

Лексикалық омонимдер

Бір ғана сөз табына қатысты болады және барлық жағдайда біркелкі формада жұмсалады.

Лексикалық-грамматикалық омонимдер

Әр сөз табына қатысты болғандықтан, түбір тұлғада ғана омоним болады; қалған кезде әрқайсысы өзіне тән грамматикалық тұлғалармен түрленеді.

Аралас омонимдер

Алдыңғы екі топтың белгілерін қатар қамтиды. Көбіне көп компонентті қатар болып келеді.

Контекстегі әсері: сөз ойнақылығы

Омонимдер белгілі бір контексте, әсіресе өлең жолдарында кезектесіп қолданылып, ойды құбылтып, сөздің ойнақылығын күшейтеді: бірдей тұлғадан әртүрлі мән-мағына аңғартады.

Ауыз әдебиетінен

Менің атым — қой,

Қойшыңды тауып қой.

Қойшыңды тауып қоймасаң,

Қой жылауыңды қой.

Бұқар жыраудан

Айналасын жер тұтқан

Айды батпас демедік,

Айнала ішсе таусылмас

Көл суалмас демедік.