Ағаш түбінің босағанын көріп отырған жолаушы жанынан үміт үзіп
Иен даладағы түн
Бір жолаушы ұзақ сапар шегіп, бір мезетте иен далаға тап болады. Күн төбеден ауып, бесін шамасында оның соңынан бір қасқыр ілеседі. Кеш батып, күн ұясына таяғанда әлгі қасқыр бір-екі рет боздай ұлып белгі береді. Сол-ақ екен, әп-сәтте жан-жақтан бір үйір қасқыр жиналып қалады.
Жолаушы қатердің төнгенін сезіп, айналасына көз тастайды. Көз ұшынан қарайған ағаштың сұлбасын шалып, соған жетуді ойлайды. Қайтсе де үлгеру үшін атына қамшы басады. Аты да құстай ұшып, арынды шабысымен қасқырларға жеткізбей, ағашқа таяйды.
Құтқарған ағаш, құртқан үміт
Жолаушы аттан қарғып түсіп, жан сақтау үшін ағаштың басына өрмелеп шығып алады. Арсылдай жеткен қасқырлар ағаш түбінде тұрған атты тарпа бас салып, аз уақыт ішінде түте-түтесін шығарып жеп қояды.
Бұдан кейін бір нән қасқыр ағашты әлсін-әлсін кеудесімен соққылап, ұлып-ұлып қояды да, әрі таман барып жатады. Біраздан соң қайта келіп, ағашты омырауымен сілкіп-сілкіп соғады. Сол кезде басқа қасқырлар ағаш түбін тырналап, қаза бастайды. Аздан кейін тамырлары ырсиып көрініп, түбі босай береді.
Жолаушының жан күйзелісі
Ағаш түбінің босағанын көрген жолаушы жанынан үміт үзіп, іштей күйінеді: «Енді өлмегенде нем қалды? Айдалада қасқырға жем болдым-ау. Сүйегім жапанда шашылып жатар. Ағайын-туысты да көре алмай, қоштаса да алмай, арманда кеттім бе? Тілсіз мақұлықтың тепкісіне түсіп, ажалым қасқырдан болғаны ма?» деп қайғыға батады.
Жүрегі мұңға толып, тіршілігінен күдер үзсе де, ағаш басында отыра береді. Айдалада зарлаған дауысы алысқа кетеді.
Сырттан иттің сергектігі
Күншілік жерде мал бағып отырған біреудің сырттан иті бар екен. Түн ішінде итаяққа құйылған тамаққа қарамай, құлағын алысқа түреді. Бір-екі рет шалп-шалп еткізіп жалайды да, басын қайта көтеріп, түнге қадала тыңдайды. Ызыңдаған дауысты сезіп, айдалада бір адамды қасқырлар қоршап тұрғанын аңғарады да, тамағын да ішпей, далаға жорта жөнеледі.
Сырттанның дүбірі жер жаңғыртады. Қара түнді қақ жарып, иттің аңырата ұмтылғанын, жер солқылдатқан екпінін естіген қасқырлар бет-бетімен бытырап, жан-жаққа қаша бастайды. Бірақ бір арлан қасқыр ғана жолаушы отырған ағаштың түбінен жылжымай жата береді.
Бір сәттік қателік
Таң сарғайып атқан мезетте сырттан ит ағашқа жетеді. Ит түн ішінде аулынан шыққанда, бір қатерді сезген малшының баласы бір атты ерттеп мініп, тағы бір атты жетекке алып, иттің соңынан шапқан екен.
Сол сәтте сырттан ит пен арлан қасқыр бірін-бірі ала алмай, екі жерде аңдысып жатады. Ағаш басындағы жолаушы: «Не де болса, жерге түсейін; ит қасқырға шапса, жәрдемдесейін», – деп төмен сырғый бастайды. Оның сыбдырын естіген ит бұрылып қараған кезде, аңдып жатқан арлан қасқыр атып келіп, иттің мойнын бұрап тастайды. Содан кейін адамға да қарамай, өз жөніне кете барады.
Жолаушы атынан да, жанын алып қалуға себепкер болған иттен де айырылып, ауыр күйзеліске түседі: айдалада көлігі жоқ, асы жоқ, жақын маңда ел де жоқ.
Есесіне — сабақ
Күн сәскеге көтерілгенде, көз ұшынан бір ат жетектеп, бір атқа мінген кісі шауып келеді. Оны көрген жолаушы: «Жалғыз едім, енді маған да серік табылды-ау», – деп қуанады. Бірақ әлгі адам жақындап келіп, иттің өліп жатқанын көргенде, ештеңе сұрамай-ақ жолаушыны қамшының астына алады.
Көп ұзамай ашуы басылып: «Сен итке неге “айт!” демедің? “Айт!” десең, бұл қасқырды тарпа бас салып, талқанын шығаратын еді», – деп өкініш білдіреді. Иттің сырын енді ұққан жолаушы: «Менің “айт!” демегенім рас», – деп шынын айтады. Әлгі кісі: «Болар іс болды, жүр енді», – дейді. Жолаушы да: «Сасқанда адамда ес қала ма?» – деп, кінәсін мойындайды.
Қарыздың өтеуі
Екеуі демалып, біраз әңгімелеседі. Ақыры: «Өткен іс өтті, енді ауылға қайтайық», – деп шешеді. Жолаушыны жетектегі атқа мінгізіп, әлгі кісі иттің өлігін далаға тастамай, алдына өңгеріп алады. Бір түнеп, келесі күні аулына жетеді.
Үйде отырған иттің иесі: «Сырттан аман ба?» – деп сұрайды. Есіктен қарап, итінің өлгенін көргенде, үнсіз ішке қайта кіріп кетеді. Жолаушы үйге кірген соң, үй иесі жай-жапсарын сұрайды. Жолаушы болған оқиғаның бәрін айтып береді.
Тыңдап болған соң үй иесі: «Менің сырттаным өзі өлсе де сенің жаныңды аман алып қалды. Енді сен қайдан тапсаң да маған өз итімдей бір сырттан тауып әкеліп бер», – дейді.
Жолаушы уәде етеді: «Қайтсем де табамын ондай сырттанды!»
Үй иесі: «Оны табу оңай емес», – дейді.
Жолаушы: «Ауыл-ауылды кезіп жүріп іздеймін», – деп бекінеді.
Қасқыр құйрығы — сынақ
Жолаушының шын ниетін сезген үй иесі оның қолына арлан қасқырдың құйрығын ұстатады да: «Қай ауылға барсаң да осы құйрықты қолыңнан тастама. Қарабайыр ит қаша жөнеледі. Ал сырттан ит болса, өзі ұмтылып келіп тістеп алады. Содан айырарсың», – деп ескертеді.
Сөйтіп, жолаушыға ат беріп, сырттан іздеуге шығарып салады. Жолаушы сай-сала мен жалпақ даланы аралап, ауыл-ауылды кезеді. Қай ауылға барса да иттердің бәрі арлан қасқырдың құйрығын көре сала, бет-бетімен қашып кетеді.
Таба алған белгі
Бір ауылға келгенде, арланның құйрығын көрген иттердің бәрі безіп қашқанда, бір жұдырықтай күшік шәуілдеп ұмтылып келіп, жолаушының қолындағы қасқыр құйрығын тістей бастайды. Ырылдап, өршелене жұлқылайды.
Сырттан тұқымын тапқанына қуанған жолаушы күшіктің иесімен келісіп, астындағы атын береді де, күшікті алып кері қайтады.
Аманат ақталды
Бірнеше күн жол жүріп, баяғы малшының аулына оралады. Күшікті көрген малшы да қуанып, жолаушының уәдесін орындағанына разы болады: «Мына күшіктің қасиеті менің өлген итімнен он есе артық екен, рақмет саған!» – деп алғыс айтады.
Малшы бірнеше күн сый-сияпат көрсетеді. Соңында жолаушыға ат мінгізіп, үстіне шапан жауып, құрметтеп шығарып салады.
Ой түю
Бұл хикая бір ғана сәтте айтылмаған сөздің салмағын, жақсылықтың өтеусіз қалмайтынын және сертке адалдықтың қадірін аңғартады.