Сыни ойлауды бағалау
Сыни тұрғыдан ойлау: шығу тегі және білім берудегі орны
Сыни тұрғыдан ойлау курсы Батыстың білім жүйесінде ХХ ғасырдың 70-жылдарында, сол кезеңдегі дағдарысты еңсеру қажеттілігінен туындады. Білім беру қызметін ұсыну сапасы үшін бәсеке күшейіп, нәтижесінде сыни ойлауға және бейресми қисынға (логикаға) негізделген жаңа парадигма алдыңғы қатарға шықты.
Бүгінде сыни тұрғыдан ойлау — Қазақстандағы білім беруді дамыту үшін аса маңызды педагогикалық ұстанымдардың бірі. Бұл модуль оқушылардың да, мұғалімдердің де сыни ойлауды саналы түрде қабылдап, жүйелі дамытуын көздейді.
Ұғымды нақтылау
Сыни тұрғыдан ойлау — бақылау, тәжірибе, ойлау және талқылау нәтижесінде алынған ақпаратты бағалау, талдау және синтездеуге бағытталған үдеріс. Ол болашақ әрекетке негіз болатын шешім қабылдауға мүмкіндік береді.
Сыни ойлау қай кезеңде дамиды?
Сыни ойлау көбіне орта мектептің жоғары сыныптарымен немесе жоғары оқу орындарымен байланыстырылғанымен, оны білім берудің ерте кезеңдерінде-ақ дамытуға болады. Кішкентай оқушылармен жұмыс барысында да қажетті дағдыларды біртіндеп қалыптастыру тиімді нәтиже береді.
Негізгі дағдылар
-
Мәнмәтінді ескеру: жағдайды, дәлелдің қайдан шыққанын және оның ықтимал әсерін түсіну.
-
Бақылау және тыңдау: дәлелдер жинақтап, ақпараттың сапасын салыстыру.
-
Өлшем қолдану: шешім қабылдауда талапқа сай критерийлерге сүйену.
-
Талдау және интерпретация: қорытынды жасап, оны негіздеп жеткізу.
Сыни ойлайтын тұлғаның сипаттары
Сыни ойлау — тек әдіс емес, тұлғалық сапалармен де астасатын мәдениет. Төмендегі қасиеттер оқушыда да, мұғалімде де қалыптасса, оқу үдерісінің сапасы айқын артады.
Жоспарлауға дайындық
Көзге көрінбейтін, бірақ маңызды алғашқы қадам. Үнемі жаттығу арқылы жоспарлау әдетке айналады.
Икемділік
Жаңаша ойлауға дайын болу, қажет болса өз ұстанымын қайта қарау және мәселе шешілгенше тоқтамау.
Табандылық
Қиындық туған кезде бас тартпай, тапсырманы орындауға қайтып оралу. Жетістік көбіне осы айырмашылықтан туады.
Өз қатесін түзетуге дайындық
Қателікті ақтаудан гөрі мойындап, одан сабақ алу; кері байланысқа сүйеніп, жаңа тәсіл таңдау.
Сезіну (метатанымдық бақылау)
Өз ойлау процесін бақылау, «мен қалай ойлап отырмын?» деген сұрақты дағдыға айналдыру.
Ымыраға келудің шешімін іздеу
Топпен жұмыс кезінде пікір алмасып, көпшілікке қабылдауға болатын негізді шешім ұсыну.
Сыныптағы атмосфера: сыни ойлаудың шарты
Сыни ойлауды дамыту нәтижесі көбіне сыныптағы қарым-қатынасқа тәуелді. Оқу үдерісінің негізгі тұлғалары — мұғалім мен оқушы. Олардың арасындағы сенім, ашық диалог және қауіпсіз орта болмаса, ойлау дағдысы да толық ашылмайды.
Ынталандыратын оқу талаптары
Сыни ойлауға уақыт беру: жаңа ой бұрынғы біліммен салыстырылып, ұғынылуы үшін уақыт қажет.
Оқушыға ойлануға рұқсат беру: «бір дұрыс жауапты күту» дағдысынан арылып, болжам айтуға ынталандыру.
Әртүрлі көзқарасты қабылдау: «жалғыз дұрыс жауап» атмосферасы әлсірегенде ғана пікір алуандығы дамиды.
Психологиялық қауіпсіздік: келемеждеуге жол бермей, ойды құрметтейтін орта құру.
Әр оқушының шешім қабылдай алатынына сенім: бірлесе шешім қабылдағанда оқушы өзін маңызды сезінеді.
Сыни ойлауды бағалау: оқушының жеке талдауы мен пікірі құнды екенін нақты көрсету.
Белсенді қатысу: оқушы оқу процесіне тартылған сайын қызығушылығы артып, талдау қабілеті күшейеді.
Өзгенің пікірін құрметтеу: ой бөлісу — тәуекел; ал құрмет бар жерде оқушы тыңдайды, күмәнданады, ойын дамытады.
Джон Дьюи пікірінше, егер біз балаларды тек бұйрықты орындауға үйретіп, өз бетінше әрекет етуге мүмкіндік бермесек, білім жүйесіндегі кемшіліктерді жоя алмаймыз және демократиялық құндылықтарды нығайта алмаймыз.
Тәжірибеден: тізбектелген сабақтың құрылымы
Оқушылардың қызығушылығын оятып, сыни тұрғыдан ойлау дағдыларын дамыту үшін күнделікті өмірмен байланысы бар үдерістерді сабаққа кіріктіріп, сабақтар топтамасын жүйелі түрде өткіздім. Мұнда «ұғынып алу» (пікір айту, пайымдау) сыни ойлаудың құралы әрі шешім ұсынудың формасы ретінде қарастырылды.
Проблеманы анықтау мен шешім қабылдау кезінде пікірді сараптау, жауапкершілікті сезіну және өз ойын дәл жеткізе алу маңызды екені үнемі назарда болды.
1-сабақ: «Есептер шығару»
Мақсаты
- Өтілген тақырып бойынша білімді пысықтау, тиянақтау.
- Өз бетінше тапсырма орындау арқылы ойлау қабілетін дамыту.
- Ізденімпаздыққа тәрбиелеу.
Күтілетін нәтиже
- Процентті жай бөлшек және ондық бөлшек түрінде жаза алады.
- Берілген санның процентін табуды меңгереді.
- Тақырыпты өз бетінше түсініп, есепті талдай алады.
- Өзін-өзі реттейді, өзіндік бағалау жасайды.
- Есептің тиімді (оңай) шешімін табуға ұмтылады, белсенділігі артады.
Сабақты ұйымдастыру және психологиялық ахуал
Сабақ басында оқушылармен диалог құру арқылы көңіл күйі мен сыныптың атмосферасы байқалып, сабаққа дайындығы анықталды. Психологиялық тренинг ретінде «Домино» (тақырыбы: «Менің сүйікті ісім») қолданылды: оқушылар бір-бірінің ойын жалғап, топ ішінде еркін қарым-қатынас орнатты. Кей сәттерде сөзге сараңдық байқалып, кей оқушы алдыңғы пікірді қайталауға ұмтылды — бұл да әрі қарай дамыту қажет дағды ретінде белгіленді.
Топқа бөлу
Оқушылар фигуралар арқылы (шеңбер, тіктөртбұрыш, үшбұрыш) топтарға бөлінді. Мұндай тәсіл сабақтың ырғағын жеңілдетіп, бірден әрекетке көшуге мүмкіндік берді.
Үй тапсырмасын тексеру: диалог және «Сиқырлы сұрақтар»
Диалог арқылы оқыту үй тапсырмасын тексеру кезеңінде қолданылды. «Сиқырлы сұрақтар» әдісі арқылы өтілген тақырыптар бойынша білім деңгейі және үй жұмысының орындалуы анықталды.
Практикалық кезең: «Брейн-ринг» арқылы бекіту
Практикалық бөлімде «Брейн-ринг» ойыны ұйымдастырылды. Мақсаты — білімді қорыту және бекіту.
Ойынға қажетті құрал-жабдықтар
- Нөмірлері және атқаратын рөлі жазылған жетондар.
- Тапсырмаларға арналған бөліктерге бөлінген шеңберлер.
- Сандар жазылған төртбұрыштар.
- Бағалау фишкалары: сары (3), жасыл (4), көк (5), сондай-ақ толықтыру жасағандарға көк фишка.
- Үстелдердің сілтемесі (бағыттаушы белгі/нұсқау).
- Ортақ бағалау парағы.
- Үш деңгейдегі тапсырмалар жазылған карточкалар.
- Жауап үлгілері жазылған карточкалар.
Деңгейлік тапсырмалар арқылы оқушылар есептер шығарды. Әр деңгейге өткен сайын кейбір оқушыларда қиындық туындап, мұғалім көмегіне жүгінуге тура келді. Бұл сәттерде қолдау көрсету — оқушының табандылығын сақтауға және келесі қадамға өтуіне маңызды ықпал етті.
Кері байланыс және бағалау
Сабақ соңында «Менің бүгінгі өзгерісім» рефлексиясы жүргізілді. Оқушылар өткен сабақтан алған әсері мен ілгерілеуін жазды. Мысалы, Мирлан: «Топқа араластым, есептердің жеңіл тапсырмаларын көмек арқылы орындадым, толық меңгердім» деп белгіледі.
«Шығармашылық ағашы» әдісі арқылы оқушылар түсіну деңгейін белгілермен көрсетті: толық меңгердім — жеміс, толық емес — гүл, түсінбедім — жапырақ. Бұл жолы «түсінбедім» жауабы тіркелмеді.
Бағалау жетондар арқылы жүргізілді, ал сабақ барысында маршрут картасы негізінде өзіндік бағалау ұйымдастырылды. Мұндай тәсіл оқушының оқу жауапкершілігін күшейтіп, өз жетістігін нақты көруге көмектеседі.