Қазақша рефераттар

Проблемалық ситуация негізінде оқушының көркем әдебиетке деген қызығушылығын арттыру

Проблемалық ситуация: оқушының көркем әдебиетке қызығушылығын арттырудың тиімді жолы

Көркем әдебиет — оқушыға беймәлім өмірді танытатын қуатты құрал. Ғ. Мүсіреповтің «Тіршілік үшін ұрпақтан өзге өзекті мәселе жоқ» деген тұжырымы бүгінгі білім беру кеңістігінде айрықша мәнге ие: баршамызды алаңдататын негізгі мәселе — ұлтымыздың тірегіне айналар жас ұрпақтың сапалы білімді меңгеруі.

Қазақстанда функционалдық сауаттылықты дамыту да стратегиялық міндет ретінде айқындалды. Елбасы Н. Назарбаев 2012 жылғы 27 қаңтардағы «Әлеуметтік-экономикалық жаңғырту — Қазақстан дамуының басты бағыты» атты Жолдауында мектеп оқушыларының функционалдық сауаттылығын дамыту бойынша 5 жылдық ұлттық жоспар қабылдау жөнінде нақты тапсырма берген еді. Әлемдік білім беру кеңістігінде де тұлғаның функционалдық сауаттылығын қалыптастыру басты назарда.

Білім берудегі өзгеріс және оқыту технологияларының екі бағыты

Білім берудегі өзгеріс — әлемдік құбылыс. Оның мәні тұлғаның өмірлік бағдарын жаңартуында, қоғамда және әлемде өз орнын таба алуында жатыр. Педагогикалық технологиялар сан алуан болғанымен, оларды іске асырудың екі негізгі жолы бар:

  • Теориялық негізде жүзеге асуы (В.Б. Беспалько, В.В. Данилов, В.К. Дьяченко және т.б.).
  • Тәжірибе арқылы жүзеге келуі (Е.Н. Ильин, С.Н. Лысенкова, В.Ф. Шаталов және т.б.).

Әдеби материалдарды меңгертуде оқушыны ынталандыратын инновациялық әдіс-тәсілдер мен технологиялар жеткілікті. Мектепте әдебиетті оқытудың мәні көркем туындыны оқыту, талдау және оқырмандық пікір қалыптастыру арқылы ашылады.

Оқу мен талдау: бірлескен еңбектің нәтижесі

Көркем туындыны оқу мен талдауды бір-бірінен бөлу мүмкін емес: талдау оқусыз жүзеге аспайды. Оқу — оқушының жеке еңбегі арқылы орындалса, талдау — мұғалімнің ұйымдастыруы, жобалауы және тиімді әдістерді таңдауымен іске асады.

Оқушы мәтінді қалай оқиды, қалай қабылдайды, қандай ой түйеді және өз көзқарасын қалай жеткізеді — мұның бәрі оқушы мен мұғалімнің бірлескен еңбегінің жемісі.

Көркем шығарманы оқуға деген құлшынысты қалыптастыратын тиімді тәсілдердің бірі — проблемалық ситуация. Сондықтан қазақ әдебиеті пәнін оқытуда проблемалық ситуацияны қолдану арқылы оқушылардың көркем мәтінге қызығушылығын арттыру — өзекті міндет.

Проблемді оқыту технологиясының мәні

Проблемді оқыту технологиясы мұғалімнің басшылығымен оқушылардың оқу міндеттерін шешуге бағытталған өзіндік ізденіс әрекеттерін ұйымдастыруға негізделеді. Ізденіс барысында оқушыларда жаңа білім, білік, дағды қалыптасып, қабілеті, танымдық белсенділігі, қызығушылығы, ой-өрісі, шығармашыл ойлауы және тұлғалық маңызды сапалары дамиды (Т.В. Кудрявцев, А.М. Матюшкин, М.И. Махмудов және т.б.).

Жалпы сипаттамасы

  • Мұғалім білімді дайын күйінде ұсынбай, оқушылар алдына міндет (проблема) қояды және шешім іздеуге ынталандырады.
  • Оқушылар мұғалімнің жетекшілігімен немесе өздігінен шешім табудың жолдарын зерттейді: болжам құрады, тексереді, талқылайды, дәлелдейді.
  • Нәтижені талдап, пікір білдіреді және қорытынды жасайды.

Проблемалық ситуация — оқушының танымдық-шығармашылық қабілетін дамытып, салыстыру, жобалау, болжам ұсыну арқылы дұрыс шешімге жетелейтін ықпалды әдіс.

Практикалық үлгі: 11-сыныптағы «Абай жолы» бойынша проблемалық тапсырмалар

Қазақ әдебиеті оқу бағдарламасында 11-сыныпта М. Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясын оқыту барысында оқушының мәтінді өздігінен оқып шығуына бағыт беретін арнайы проблемалық тапсырмалар қажет. Мәселен, төмендегідей сұрақтар проблемалық ситуацияға дайындық ретінде ұсыныла алады:

  1. Абайдың Тоғжанды алғаш кездестірген сәті қалай суреттелген?
  2. Абайдың өмірлік махаббаты Тоғжанға деген шынайы сезімі эпопея бойында қалай өрбиді?

Осы сұрақтардан кейін оқушыларға эпопеядағы Абайдың махаббат сезімінің шынайылығын анықтауға жетелейтін проблемалық тапсырмалар беруге болады.

I топ тапсырмасы

Абай мен Тоғжан арасындағы шынайы махаббат пен сезім толқындарының қалай берілгенін анықтаңыз.

  • Абайдың монологын оқу.
  • Монологқа сай таңдалған әуенді қолдану.
  • Тоғжан бейнесін иллюстрациялармен салыстыру (АКТ арқылы портреттер көрсету).
  • Сюжеттік-эмоциялық әсер бойынша сурет салу.

II топ тапсырмасы

«Сап, сап, көңілім, сап» өлеңінің тууына эпопеядағы қандай оқиға негіз болғанын анықтаңыз. Абайдың ішкі сезімінің психологиялық күйін мәтінге түсіріп, өлеңді талдау арқылы лирикалық қаһарманның адамзаттық құндылықтарын ашып көрсетіңіз.

III топ тапсырмасы

Абай мен Тоғжанның кездейсоқ кездесуін сахналық қойылым ретінде көрсетіңіз.

  • Алдымен сценарийін жазу.
  • Атрибуттар дайындау.
  • Эпизодтарға ремарка жасау.

Бұл жұмыс оқушыдан көп ізденісті, жоспарлауды және бірлескен ұйымдастыруды талап етеді.

IV топ тапсырмасы

«Абай мен Тоғжан хаты»: көп жылдар бойы кездеспей кеткен Абай мен Тоғжан бір-біріне хат жазады.

Ұлдар — Абайдың, қыздар — Тоғжанның атынан хат жазады. Мұндай жұмыс оқушылардың тілдік құзыреттілігін дамытып, стильдік дәлдікке, дәлел мен эмоцияны үйлестіруге үйретеді.

Нәтиже: өзін-өзі бағалау және сыншыл ойлау

Бұл тапсырмалар оқушының оқу әрекетіне белсенді кірісуіне, өз мүмкіндігін сезінуіне, білім меңгеру деңгейін өзі анықтауына және біліміндегі олқылықтарды байқауына көмектеседі.

И. Кант: «Оқушының ақыл-ойын басынан-ақ өзіндік сыншылдыққа, өзіндік көзқарасын өз бетінше қорғай алуға, қарсы пікірлерге жауап табуға үйрету керек» деген ұстанымды дәлелдеген.

Синергетика және функционалдық сауаттылық

Қазіргі педагогикада жиі қолданылатын ұғымдардың бірі — синергетика. Синергетика — тұлғаның өзін-өзі ұйымдастыруының жалпы теориясы; ол материяның барлық құрылымдық деңгейінде әрекет ететін ортақ ұстанымдарды сипаттайды. Ш. Таубаева зерттеулерінде педагогикалық басқарудың синергетикалық мәні білім берудегі жүйелі және функционалдық тәсілдердің дамуы ретінде қарастырылады.

ЮНЕСКО зерттеулерінде әрбір индивидтің мектепте тиімді жұмыс істеуі үшін мына дағдылар мен біліктіліктерді меңгеруі қажет екені көрсетіледі:

Бастамашылық

Әрекеттестік

Ұжымда жұмыс

Өзара оқыту

Бағалау

Коммуникация

Логикалық ойлау

Проблеманы шешу

Шешім қабылдау

Ақпаратты алу және пайдалану

Жоспарлау

Білім ала білу

Көпмәдениеттілік дағдылары

Бұл дағдылардың басым бөлігі проблемалық ситуацияларды шешу үдерісінде табиғи түрде іске қосылады.

Қорытынды

Көркем әдебиетті оқуды тұрақты машыққа айналдырған оқушы — ұлтымызды дәріптейтін, рухымызды биіктететін, ұлттық сенімімізді жігерлендіретін және функционалдық сауаттылығы қалыптасқан тұлғаға айналары сөзсіз. Біліктілік пен шеберлікті ұштастыру оңай емес, ал «ұлылардың ұрпағы» болып қалыптасу одан да қиын. Сондықтан өсіп келе жатқан жас ұрпақты әлем мойындайтын рухани биікке көтеру — баршамыздың ортақ міндетіміз.