Қыз сол кіші патшаның қызы
Жапан түздегі зар
Баяғы заманда бақ-дәулеті шалқыса да, жанын жегідей жейтін ауыр арманға ұшырайтын адамдар болған екен. Сондай арманның азабын тартқан жанның бірі — Мұратқан. Ол иен далада жалғыз келе жатып, үш жыл сандалып «көк өгіздің» құпиясын да аша алмағанын, іздеп шыққан қыздың жүзін де көріп, тілдесе алмағанын ойлап, үмітін үзе бастайды. Ел-жұртының қайда қалғанын да білмейді.
«Қазір менің көкте екенімді де, жерде екенімді де білер жан жоқ», — деп төмен қарап аяңдай бергенде, құлағына адамша азынаған бір дауыс жетеді. Бұл үн көптен бері адам көрмеген Мұратқанға үрей секілді сезіледі. Ол жан-жағына жалтақтап қараса, алдында еңселі бір дәу таяп, төніп келгендей болады.
Бейтаныс үн және тау басындағы бейіт
Дауыс оны шақырғандай тынбайды. Мұратқан «бәлкім, мен секілді бір адам шығар» деп тауға қарай бет алады. Биік тауға жақындағанда, басы адамға ұқсас бір алып құс сияқты мақұлықты көреді. «Адамша тіл біледі-ау» деп үміттеніп, үн қатады. Бірақ әлгі құс тыңдамай жоғалып кетеді.
Мұратқан таудың басына шыққанда, айналада тіршілік нышаны білінбейді. Төменде жалғыз қарауытқан нәрсе ғана көзге шалынады: бейіт. Оның ішінде бірдеңе қараңдайды. Өз халіне түңілген Мұратқан «бүйткенше өлген артық» деп, жартастан секіріп өлмек болады.
Сол сәтте арт жағынан естілген дауыс оны тоқтатады:
«Ей, ақымақ! Құдайсыз ажалды өзің сұрама. Бейітке барсаң, мұратыңа жетесің».
Артына қараса — ешкім жоқ. Сонда да ол әлгі бейітке қарай бет алады.
Бейіт ішіндегі үшеу
Бейітке кірсе, ішінде үш адам отыр. Мұратқан амандасады. Олар да жауап қайырып, жоғары шығуын өтінеді. Біршама тыныстаған соң, үшеуі бір-бірінен жөн сұрасып, Мұратқаннан да халін айтуды сұрайды. «Бәріміз кезекпен баяндайық», — дейді олар.
Бірінші дәруіштің хикаясы: сәннің тұзағы
Бірінші дәруіш өзін Бағдат шаһарындағы патшаның жалғыз ұлы екенін айтады. Әкесінің билігі зор, бірнеше шаһарға жүреді. Ол болса, «ел аузында қаларлық іс істейін» деп, ұсталар мен балташыларды жинап, шаһардың қақ ортасына бұрын-соңды болмаған ғажайып сарай салуды бұйырады.
- Сарай алтын, гауһар, інжумен безендірілсін; түнде алыстан жарық шашсын.
- Қырық есігі болсын, әрқайсысы бөлек қабырғадан шығарсын.
- Ұнамаса, жасағандардың жазасы ауыр болсын.
Бір жылдан соң сарай бітіп, патшазада қырық нөкерімен көруге келеді. Сырты көзді тойдырмайды. Ішіне кіргенде тіпті есі шығып, қайдан кіріп, қайда барарын ұмытады. Қырық жігітпен үш күн аралап, әрең шығады. Шықпақ болғанда жол таппай сандалады, ақыры салушы балташы шығарып жібереді.
Әкесі де келіп көріп, разы болады. Патшазада қырық есікке қырық күзетші қойдырып, әр есіктен келген қайыршыға мың ділдә бергізеді. Дәулет пен даңқтың қызығын көріп жүргенде, көңіліне жаңа тілек қонады: «Ай мен күндей сұлу жарым болса…»
Шешуші түйін: қызғаныш, ашу, және бір есім
Нөкерлері Мысыр шаһарындағы Ыбырайым патшаның қызы — Шамшибану туралы айтады: сұлулығына тең келер жан жоқ, жомарттығы да, салтанаты да асып түседі дейді. Бұл сөз патшазаданың намысына тиіп, ол әлгі нөкерін дарға асуға бұйырады.
Бірақ нөкер жалынып: «Өтірік болса, басым дайын. Рас болса, нақақ қан төкпеңіз. Мені өлтірмей, әзірше зынданға салыңыз», — дейді. Патшазада сабырға келіп, оны зынданға жапқызады да, өзі Шамшибануды іздеуге аттанады.
Дәруіштің сөзіне қарағанда, ол ұзақ жолда жаяу тозады: темір етігі оймақтай, темір таяғы тебендей қалады. Үміті үзілер шақта қой бағып жүрген шалға жолығып, Шамшибанудың ауырғанын естиді: қыз ешкімге көрінбейді, тіпті әкесі де кірмейді екен.
Мысырдың салты: қонақтан қашып құтылмайсың
Дәруіш Мысырға жеткенде, шаһардың өз салтына тап болады: «Қонақ қылмай ешкімді өткізбе» деген патша әмірі бар екен. Ол сарайға асықса да, бірінен соң бірі тоқтатып, үйіне қондырып отырады. Әр үйде үш күн қонақ болады.
Қонақасыға тартылған ыдыс-аяқтың қымбаттығы көз жауын алады. Үй иелері: «Ас ішілген соң, бұйым сіздікі болады, алып кетіңіз», — деп, бергендерінің бәрін үйіп қояды. Ол «көлігім жоқ» десе де, «патша білсе, басымыз кетеді» деп зорлап ұстатады. Ақыры жолда кездескен қайыршыға таратып, әрең ары қарай өтеді.
Осылайша, Шамшибанудың сарайына жеткенше тоғыз рет қондырылады. Әр қонған сайын қымбат сый көбейе береді — «бір шаһардың мүлкіне татитындай» дүние жиналады.
Шамшибанудың шарты: көк өгіздің құпиясы
Ақыры дәруіш қыз сарайына кіргізіледі. Онда бәйбіше (қыздың анасы) және даяшы әйел қарсы алады. Бәйбіше оның жайын тыңдап болып, ең ауыр шындықты айтады:
Шамшибану қайғы үстінде. Себебі оңтүстікте бір патшаның баласы жылына бір рет көк өгізді дүре соғып, артынан зарлап жылайды. Неге олай істейтінін ешкім білмейді. Кім сол себепті анықтап келсе, қайыршы болса да, соған тиемін дейді.
Дәруіш «табам» деп, көк өгіздің уақиғасын іздеуге қайта шығады.
Үш жылдық аңду: халықтың қара жамылған шеруі
Айлар мен жылдар өтіп, ол бір шаһарға жетеді. Жолда кездескен қартты «әке» тұтып, оның үйінде тұрады. Ертеңіне қарт пен кемпір: «Біз халықпен бірге бір жерге барамыз» дейді. Сөйтсе, олар көк өгіз мінген жігіттің рәсіміне бара жатыр екен. Бәрі қара киінеді, бүкіл шаһар батысқа қарай шұбырады.
Тоғай жанына жиналған жұрт қаз-қатар отырады. Сәлден соң көк өгіз мінген жігіт келеді, артында мінгескен бір серігі бар. Әлгі серік қоржыннан бір кесе алып, оны жұртқа көрсетіп айналып шығады. Кейін кесе жігіттің қолына тиісімен, қылышпен серігінің басын шауып түсіреді. Содан соң көк өгіз мінген жігіт аңырап жылайды. Оның зарлы даусы халықтың жүрегін қарып өткендей болады; жұрттың бәрі төмен қарап еңірейді.
Дәруіш оның соңынан жүгірмек болғанда, жұрт «өлтіреді» деп жібермей қояды. Осы көрініс екінші жылы да қайталанады: тағы да жүгірмек болады, тағы да ұстап қалады. Үшінші жылы ол амалын табады — рәсім болатын жолдың бойындағы тоғайға жасырынып, жұрттан бөлек тұрады.
Күмбез ішіндегі ақиқат: дүре, зар, және сұрақ
Үшінші жылы көк өгізді жігіт қайтып келе жатқанда, дәруіш соңынан ереді. Жігіт қылыш суырып ұмтылғанда, дәруіш басын ұсынып: «Өлтіріңіз, бәрібір өлімге бел будым», — дейді. Бірақ жігіт қылышын қынабына салып, тек ескертеді: «Енді ерме, ерсең басыңды алам».
Дәруіш бәрібір тоқтамайды. Ақыры жігіт үлкен бір күмбезге кіріп кетеді, дәруіш те артынан кіреді. Ішінде көк өгіз бағанаға байлаулы тұр. Сарайдың жан-жағы есік. Төр жақтағы бір есіктен үн шығады.
Дәруіш ішкерілей кірсе, жігіт зарлап жылап отыр. Есікте садақ ұстаған бір қарауыл тұр — түрі сұсты. Бір мезет жігіт ақырып қалғанда, өңкей қара киген жігіттер кіріп, бастарын көтерместен отырысады; шымылдық ішінде бір қыз жатыр. Жігіт тағы ақырып қалғанда, отырғандар үріккен қойдай бытырап шығып кетеді.
Сонда жігіт шымылдық ішіне кіріп, жүрек шымырлатар зары бар дауыспен еңірейді. Кейін бір жуан таяқты алып, ысқырып қалғанда жендеттер жетеді. Көк өгізді төрт қазыққа керіп байлап, дүре соғады. Жігіт өзі де қолымен жүз таяқ, артынша тағы екі жүз таяқ салады. Өгіздің өкірген даусы жанды қинайды. Соңында өгіз әлсіреп құлайды. Олар торғын орамалмен аузын-басын сүртіп, кілем үстіне құс төсек салып жатқызады.
Тамақ келген соң, жігіт дәруішті қасына шақырып: «Айтшы, тірліктен үлкен не арманың бар?» — дейді. Дәруіш қуаныштан жылап, басынан өткенін түгел баян етеді.
Көк өгізді жігіт: «Сенікі түк емес. Құдай сені ертең-ақ жарылқайды. Менің уақиғамды біліп алып қайтасың», — деп, өз сырын аша бастайды.
Көк өгізді жігіттің бастауы: жер астындағы балалық
Ол да бір патшаның баласы екен. Әкесі перзентке зар болып, үш әйел алған. Ең кіші әйелі — оның анасы — аяғы ауыр кезде патша балгер-бақсыларды жинап, баласының тағдырын сұрайды. Бәрі үнсіз қалып, ішіндегі бір ғұлама: «Ер бала туады, атын Әшім қойыңыз. Он екі жасқа дейін жер астына сақтаңыз, әйтпесе өмірі қысқа, көргені бейнет болады» — дейді.
Патша жер астынан сарай жасатып, он екі жылға жететін азық-түлік әзірлейді. Анасы, даяшылары, молдасы — бәрі жер астына түседі. Әшім сонда өсіп, тәрбиеленеді. Оның сейіл құратын жері де болады, білім алып, алаңсыз жүреді.
Бір сәуле, бір көрініс, бір ғашықтық
Әшім он бірге келгенде сейіл жерінде жүріп, жоғары жақтан жылт еткен саңылауды көреді. Сол саңылаудан алтын таққа мінген, дүниеде теңдесі жоқ сұлу қыз төмен түсіп, оны құшақтап, екі бетінен сүйеді де, қайта ғайып болады. Әшім есінен танып қалады.
Есін жиғанда шешесі еңіреп жылап, молда дем салып отыр екен. Ал Әшімнің ішін ғашықтық оты күйдіреді. Сырын айта алмайды. Ақыры оны жер үстіне шығарып, емші іздейді. Еш ем қонбайды. Сонда бір ғұлама: «Бұл бала ғашық болған. Пәлен шаһарда бір дәрігер бар, соған апарыңыз. Ол өзі келмейді», — деп жөн сілтейді.
Осылайша олар жолға шығып, дәрігерге жетеді. Дәрігердің дағдысы — халқын жылына бір-ақ рет қарау екен…