ҚАНТТЫ ДИАБЕТ КЕЗІНДЕГІ ТАМАҚТАНУ
Қантты диабет: пайда болу себептері және зат алмасу өзгерістері
Қантты диабет ұйқы безі гормоны — инсулиннің жеткіліксіздігі кезінде немесе тіндердің инсулинге сезімталдығы төмендегенде дамиды. Ауру тұқым қуалаушылыққа байланысты пайда болуы мүмкін немесе ұйқы безі ауруларының аясында қалыптасады.
Негізгі қауіп факторлары
- Артық тамақтану және семіздік.
- Жануар тектес майды және жеңіл сіңірілетін көмірсуларды шамадан тыс қолдану.
- Тиімді тамақтану қағидаларының бұзылуы.
Қантты диабеттің негізінде көмірсу алмасуының бұзылысы жатыр: жасушалар мен тіндердің глюкозаны сіңіруі төмендейді, ал май мен ақуыздан, сондай-ақ бұлшық ет пен бауырдағы гликогеннен глюкоза түзілуі күшейеді. Соның нәтижесінде қанда қант деңгейі жоғарылап, несеппен бірге қанттың бөлінуі байқалады.
Май алмасуы
Май алмасуы бұзылып, қанда кетон денелері жиналуы мүмкін.
Қышқыл-сілтілік тепе-теңдік
Ақуыз алмасуы өнімдерінің артуы метаболикалық ацидозға әкелуі ықтимал.
Қауіпті салдар
Ағзаның улануы күшейіп, диабеттік кома даму қаупі артады.
Мүмкін асқынулар
Қантты диабет атеросклерозбен, бүйректің зақымдалуымен, бауырдың майлы инфильтрациясымен асқынуы мүмкін.
Емдеу тәсілдері: тамақтану және дәрілік терапия
Диабеттің жеңіл түрінде негізгі емдік фактор — дұрыс тамақтану. Ал орташа және ауыр түрлерінде инсулин және басқа да дәрі-дәрмектер қолданылады.
№9 емдәм: негізгі қағидалар
Құрамы (базалық нұсқа)
- Ақуыз: шамамен 90 г.
- Май: 80 г дейін (негізінен жануар майын шектеу).
- Көмірсулар: 300–350 г (жеңіл сіңірілетін көмірсуларды азайту).
- Қант және қант қосылған өнімдер әдетте шектеледі.
Қосымша ұсынымдар
- Тұз (NaCl) және холестерин мөлшерін шектеу.
- Дәрумендер, липотроптық заттар, клетчатка, пектиндер және алмастырылмайтын май қышқылдарын арттыру.
- Тою сезімін күшейту үшін көмірсуы аз көкөністер мен кейбір жеміс-жидектерді енгізу.
Тамақтану жиілігі және тәуліктік үлестіру
Тамақтану белгілі бір уақытта күніне 5–6 рет ұйымдастырылады. Бұл көмірсулардың тәулік ішінде біркелкі түсуіне көмектеседі.
Инсулин енгізілген жағдайда тамақтану режимі инъекцияның санына, уақытына және дозасына байланысты реттеледі.
Инсулин, көмірсулар және қауіпсіздік
Тәттілендіргіштер және алмастыру
№9 емдәмде көмірсудың жалпы мөлшері есебінен ксилит, сорбит, фруктоза қолданылуы мүмкін. Десерттер мен сусындардың дәмін келтіру үшін сахарин қосылады.
Ескерту: инсулин фруктоза, сорбит және ксилит алмасуына тікелей қатыспайды, бірақ олар да энергия береді және ағзада көмірсу сияқты пайдаланылады.
Көмірсуларды біркелкі бөлу
Егер инсулин күніне 2 рет енгізілсе (таңғы асқа дейін және түскі асқа дейін), көмірсулардың негізгі бөлігі күннің алғашқы жартысына жоспарланады. Ал инсулин 3 рет (таңертең, күндіз, кешке) енгізілсе, көмірсулар мөлшері негізгі үш асқа теңдей бөлінеді.
Инсулин енгізілгеннен кейін тамақтану әдетте 2 кезеңмен ұйымдастырылады: 15–20 минуттан кейін және 2–3 сағаттан соң (инсулин әсері күшейетін уақыт). Сондықтан екінші таңғы ас пен екінші кешкі ас құрамында көмірсуы бар тағамдар болуы тиіс.
«Нан бірлігі» деген не?
Тағамдарды алмастырғанда көмірсулар мөлшері тең болуы үшін нан бірлігі ұғымы қолданылады. Нан бірлігі — шамамен 12 г көмірсу сіңірілуіне тең өлшем.
25 г
1–2 сұрыпты бидай ұнынан дайындалған нанға шамалас
60–70 г
картопқа сәйкес
120 г
қызылша немесе алмаға сәйкес
Сондай-ақ шамамен: 15–20 г жарма/макарон (кейбір түрлері), 200 г сәбіз немесе қырыққабат, 400 г қияр және т.б. өнімдер көмірсу мөлшеріне қарай баламалануы мүмкін.
Көмірсуларды бағалау және шектеудің шегі
Ескерілуі тиіс негізгі жайттар
- 1 Жеңіл сіңірілетін көмірсуларды (әсіресе қантты) шектеу маңызды. Диабеттің жеңіл түрінде қант және қант қосылған өнімдер қолданылмайды. Орташа және ауыр деңгейде инсулиндік ем аясында кейде 20–30 г қант берілуі мүмкін (дәрігер тағайындауына сәйкес).
- 2 Көмірсу көздері ретінде дәрумендерге, минералдарға және тағамдық талшыққа бай өнімдерге назар аудару керек: нан өнімдері, жармалар, бұршақ тұқымдастар, көкөністер.
- 3 Көмірсуларды тым қатты шектеу бауырдағы гликогеннің ыдырауын күшейтуі мүмкін. Тәуліктік энергия қажеттілігінде көмірсулар шамамен 55% деңгейінде болғаны дұрыс, өйткені май мен ақуыздан да глюкоза түзіліп, қанда артуы ықтимал. Ал көмірсуларды бақылаусыз көп пайдалану гипергликемияға және ұйқы безіне артық жүктемеге әкелуі мүмкін.
Жедел жағдайлар: гипогликемия, кетоз және диабеттік кома
Гипогликемия
Инсулиннің шамадан тыс енгізілуі немесе көмірсулардың жеткіліксіздігі кезінде қанда қант деңгейі төмендеп, гипогликемия дамуы мүмкін.
Белгілері
- әлсіреу, қатты ашығу сезімі;
- қалтырау, суық тер;
- естен тануға дейін баруы мүмкін.
Жағдай көбіне қант, бал, тәтті шай, компот ішкеннен кейін қалпына келеді. Мұндай жағдайда тамақтану жиілігін арттыру (күніне 6 рет) және көмірсуларды дұрыс бөлу маңызды.
Кетоз, ацидоз және прекома
Зат алмасудың терең бұзылыстарында (кетоз, метаболикалық ацидоз) прекоматозды жағдай дамуы мүмкін.
Белгілері
- әлсіздік, бас ауыруы;
- селқостық, ұйқышылдық;
- жүрек айну.
Бұл кезде интенсивті инсулиндік ем жүргізіледі. Емдәмде майды 20–30 г дейін төмендету немесе уақытша толық шектеу, ақуызды 40–50 г дейін азайту қарастырылады. Көмірсулар 200–300 г деңгейінде беріледі, оның ішінде компот, қант, бал, қайнатпалар, көкөніс пен жеміс-жидек және олардан дайындалған сусындар болуы мүмкін.
Диабеттік комадан кейінгі тамақтану
Диабеттік кома кезінде көктамыр ішіне глюкоза мен инсулин енгізіледі. Комадан шыққаннан кейін алғашқы күндері емдәм көбіне көмірсулы тағамдардан құралады: ботқа, картоп, ұннан дайындалған тағамдар, көкөністер. Кейін біртіндеп жануар ақуызы мен пайдалы липидтер көздері енгізіледі: сүзбе, треска, жұмыртқаның ақуызы.
Қосымша ретінде күніне шамамен 40 г ксилит тағайындалуы мүмкін (антикетогенді әсері бар). Май мөлшері біртіндеп көбейтіледі, бірақ кетоз толық жойылғанға дейін әдетте 40–50 г-нан асырылмайды.
Емдәмді даралау: қосымша аурулар және салмақ
№9 емдәм қашан тағайындалады?
№9 емдәм көбіне диабеттің жеңіл және орташа түрінде, дене салмағы қалыпты немесе аздап артық болғанда, науқас инсулин қабылдамаса немесе 20–30 бірлікке дейін аз мөлшерде қабылдаса қолданылады. Көмірсулардың дұрыс сіңірілуі үшін инсулин мен басқа дәрілердің дозасы емдәмге сай таңдалады.
Қосымша аурулар және аралас емдәмдер
Қантты диабет басқа аурулармен қатар жүрсе, №9 емдәмге өзгерістер енгізіледі. Мысалы, бауыр және өт жолдары ауруларымен бірге болғанда №5/9 емдәм қолданылып, №5 емдәмдегі жеңіл сіңірілетін көмірсулар қосымша азайтылады.
Семіздік және диабет
Диабет семіздікпен қатар жүргенде емдәмнің рөлі ерекше. Дене салмағын азайту ауру ағымына жағымды әсер етеді және тіндердің инсулинге сезімталдығын жақсартуға көмектеседі. Қажет болғанда жеңілдетілген күндер (диеталық «жеңіл» күндер) де қолданылады.
Орташа және ауыр түрлеріндегі қоректік заттар
Орта және ауыр диабетте емдәмдегі көмірсуларды нан, жарма, картоп, көкөніс және жеміс-жидек арқылы 400–450 г дейін арттыруы мүмкін. Бұл кезде ақуыз 100–110 г, май 85–90 г деңгейіне дейін өсіріледі. Егер кетон денелері көбейсе, май мөлшері төмендетіледі.