Кет әкең
Ит жылы туралы ой: тіл, тұрмыс, мінез
Мәтін тілдік иірімдер арқылы «ит» ұғымын тұрмыс, қоғам, дағды және мінез-құлық айнасына айналдырады: бірде үміт пен төзімнің нышаны, бірде күнделікті сөздің «тұздығы», бірде қала мәдениетінің символы ретінде көрінеді.
Ит жылы: күту, үміт, төзім
Ит мініп, ирек қамшылап, итшілеп жүріп, ит жылына да жеттік. Иншалла! Ит — жеті қазынаның бірі. Бұл жылы ит те, құс та, иттің итақайы да ырыс-несібеге кенеліп, «ит басына іркіт төгілген» күндерді көрер деп сенемін.
Өйткені күту мен үміттен ғана тұратын «ит тірліктің» соңында жадырап шығар күн, жарқырап жетер бір жақсылық бар шығар. Тек соны итке ғана бітер төзіммен, бүгілмейтін итжандылықпен күту керек. Ол жақсылық баяғыдай «ит арқасы қиянда» емес, дәл қасымызда, иек астымызда тұрғандай.
Бұлай деуімнің де жөні бар: «бар тамаша, бар қазына — Қазақстанда» деп, ит өлген жерден осында ағылып жатқан бөгде-бөтен аз ба қазір? Мен білсем, олардың тұмсығы иттен де иісшіл.
Көш келгенде үрейленбе: «бөгде» туралы байлам
Естеріңізде болар: ертеде солар ит жегіп, ит қорлығын көріп, Итжеккен мен Аляскаға да жетті. Ақыры ителмен, инк, үндіс секілді халықтарды атажұртынан иттей қуып, қап-қара алтынды итшаналарына тиеп, алыстағы еліне тасып әкетті.
Сөйтіп жердің арғы бетіндегі ит тұмсығы өтпес ормандар мен ит іздесе таппас иен мекенде итарқа қостарын тігіп, ит жүгіртіп, құс салып жүрген бейбіт жұрттың «итін шығарып», «итжемі етті».
Бірақ бұған қарап, бүгін Қазақстанға келіп жатқандарға ит көрген ешкікөзденудің жөні жоқ: заман басқа, ел басқа. «Теріні илей білмеген ит рәсуә етеді» дегендей, барымызды іске қылмай, байлығымызды игере алмай жатқанда, біреу «көмектесем, жарылқаймын» десе, олардан аяғанды ит жесін.
Кілт ой
Бүгін «итке керексіз» болып шашылып жатқан байлық ертең ел игілігіне асса, «иттен сүйек» бізге де ауысар.
Қала иті мен ауыл иті: мәртебе туралы сатира
Кейбіреулер ит дегенде итжындары ұстап, ауыздарынан ақ ит кіріп, көк ит шығып жатса да, жалпы иттен бақытты мақұлық жоқ сияқты. Әсіресе, қала иттері.
Ал қойға еріп, қотан күзетіп, еңбек сіңіріп жүрген ауыл иттері бұрын да «ит есебінде» еді, қазір де сол қалпында қалған. Олар туралы бар шындықты ашып салсаң, ит баласының беделі түсіп, қадірі кетердей. Сондықтан әңгіме қала иттеріне көбірек ауады: қалада олар да көп — өте көп.
Көше-көшеде биттей өріп жүрген ақ ит, көк ит. Көлік ішінде көрінгеннің бетін жалап, етегін иіскеп, еркелеп тұрған қара ит, сары ит. Әр пәтердің төрінде жатқан төбет ит, қаншық ит.
Итемгеннің әңгімесі: «Тузик» және беделдің иерархиясы
«Төбет» дегенде, бала кезде иткөйлекті бірге тоздырған Итемген деген досымның айтқаны еске түседі. Бойдақ шағында ол ауылдан қалаға келіп, бес қабатты үйдің бесінші қабатындағы бес бөлмелі пәтердің «қуықтай» бір қуысын паналағанын айтады: тар қуыста өзі секілді тағы бес жігіт, ауа жетпейді, құйрық айналмайды.
Ал төргі бөлмеде төбедей болып Тузик деген төбет жатады. Үй иесінің иттей ырылдағанынан гөрі, жүні тікірейген сол иттен көбірек қорқатындарын да жасырмайды. Ит ыр етсе — үй иесі шыр ете түседі. «Иесін сыйласаң, итіне сүйек таста» дегенді олар тура мағынасында сезінеді: қожайынға деген құрметті ит арқылы білдіргісі келеді.
Сөйтіп жүріп, итке жағыну жарысқа айналады: Тузик кімнің бетін бір жалап кетсе, сол «озған», басына бақ қонған. Ал Тузиктің «тектілігі» тағы бар: жігіттер қатқан нанды тасқа ұрып қаужап отырғанда, Тузик базардан жаңа әкелген жып-жылы еттің «свежыйы» болмаса, суығанына да мұрын салмайды.
Бірақ «текті» Тузиктің бір күні Итемгенді «ит қылғаны» бар: ұйықтап жатқанда Тузик артқы аяғын көтеріп, үстіне «кіш» етіп жібереді. Итемген оны іштен бір теуіп жібергенде, ит ыр етеді — иесі шыр етеді. Соңы не болды дейсіз бе? Итемгенді есік сыртына шығарып, артынша бір теуіп, «Жетімдер бұрышынан» бір-ақ шығарады.
Сатиралық нысана
Беделдің өлшемі — адамға емес, иттің ықыласына байланып қалуы.
Қысқа түйін
Қала тұрмысында «төр» кейде адамға емес, төбетке тиеді.
Гүлзардағы «Бобик» және заңның қиқуы
Итемген иттен оңай құтылған сияқты. Ал мен көршінің жаман көпек иті үшін түрмеде шіріп кете жаздадым.
Үйдің алдында ат тулағындай ғана дөңгелек гүлзар бар еді: маңайдағы бүкіл иттің серуен бағы, демалыс паркі. Шөп тапталып, гүл «сарып» жатады, «кет!» дейтін жан жоқ. Ал бес жастағы жалғыз ұлым асфальттан сыртқа бір адым аттаса болды — жұрт сыпырғыш сабын қару қылғандай үрейленеді.
Бір күні ұлым дала жақтан дауыс салып келіп, есіктен озбай етпетінен құлады: шорты жырым-жырым, бір бәтеңкесі жоқ, аппақ еті көкала. Сол сәтте далаға атып шығып, гүлзарға жетсем — көпек ит ұлымның көк бәтеңкесін аузына тістеп алған.
Есім кетіп, иттің екі сирағынан ұстап, басымнан асыра иіріп-иіріп көшеден әрі лақтырып жібердім. Жан-жағым шу ете түсті: «Өлтірді!», «Фашист!», «Милиция! Қайдасың, милиция?! Қайран Бобик!».
Иттің иесі — баяғы көршім. Бірақ ит «өлмек түгіл», сілкініп алып, иесіне еркелеп ұмтылды. Мен болса үйге кіріп, баламды құшақтап, күнделікті шаруама кіріскем.
Сол күні кешке фуражкасы қоқайған бір милиционер сау ете қалды: «Итті соққан сенбісің?» — деді. Мен: «Итті соғып нем бар, тек басымнан асыра лақтырып жібергенім рас», — дедім.
Ол қылмыстық бапты айтып сес көрсеткенде, жүрегім су ете қалды. «Отыршы, келісейік» деген ишарамен қойын қалтама қол создым. Содан соң оқиға «кеше — тергеуші, ертең — прокурор, арғы күні — сот» деген сатымен дәл солай қайталана берді: әр есіктің тұсында «қол алысу» ұзара түсті.
Әділеттің ащы сатирасы
«Мықтылық» кейде мінезден емес, «әр қалтаға сұғып-сұғып жіберген майлы сүйектен» құралады.
Ақыры мен «жеңдім»: көпек итті құтырған ит қылып көрсетіп, санэпидемстанса арқылы «құтылдым». Мұны да «иттікке бола істелген иттік» дейік.
Тілдегі ит: мақал, мәтел, тіркес — тұтас әлем
Ал алты аласы, бес бересі жоқ біреулердің ит десе итжындары ұстайтыны несі? Осыны ойлай-ойлай итім шығып бітті. Қазақтың сөз қорының талай қабаты «итпен» ашылады: «ә» десе — ит, «мә» десе — ит.
Алысты «алыс» дей салса, аузы қисайып кете ме — «ит арқасы қиянда», «ит өлген жер» деп кестелей жөнеледі. Тізе берсең, мұндай сөздер — көп. Қайдан, қалай теріп алғанын кім білсін.
Тіркестердің тілдік «шуы»: тұрмыстық диалог
Мұны Итемгеннің әйелі де көрсеткен. Итекең есіктен кіре бере, әйелі ит терісін басына қаптағандай: «Күн ұзақ қаңғыған иттей қайда жүрсің? Байлаған иттей босағаңды күзетіп қашанғы жалғыз отырамын? Бүйтіп ит қорлығын көргенше өліп неге қалмаймын?»
«Жақсы ит өлімтігін көрсетпейді» деп қоқан-лоққысы көбейеді: «Бұл үйден не мен кетемін, не сен кет! Кет дегенде ит те кетеді!» Ақша, банк, заң туралы да «итті араластырып» сөйлейді: «Ұры иттің артын сұқ ит жалайды» деп, күдігін бетке басады.
Итекең де қарап қалмайды: «Әй, ит, қысқарт! Иттің ішіне сары май жақпас, әбден тойынған екенсің. Иттей ұлытып үйден қуайын ба? Ит үреді, керуен көшеді деп үнсіз жүре берейін десем, күн сайын үдей түседі!»
Мен араша түсіп: «Қасқырдан төбет қорыққанмен, қаншық қорықпас. Әйелмен айқасып абырой таппайсың, қой енді», — деймін. Ал Итекең: «Көлденеңнен қосылған көк төбеттей болмай, жайыңа отыр», — деп бір-ақ қайырады.
Басқа көзқарас: «ит — отбасының мүшесі»
Қысқасы, қазақтың итке деген көзқарасының қыртысы қалың. Ал басқа халықтарда итті иесіндей, киесіндей көретін тұстар бар. Жуықта Мәскеу телевизиясынан бір үлкен азаматтың сөзі ойға қонды: «Ит адамның досы емес. Иә, досы емес. Оны адамға дос дегеннен иттің де, адамның да абыройы асып кетпейді. Шын мәнінде ит — отбасының бір мүшесі. Әйелің мен балаңа қалай қарасаң, итке де солай қара».
Ендеше, адамды «ит» деп қорлағанымыз былай тұрсын, итті көргенде «Айналайын, сүйіктім, жаным, жарығым, жалғызым» деп неге өбектемейміз? Ит жылында итті осылай қадірлейік.