Тілеу мен Күдері күлді

«Не все ли равно, про кого говорить? Заслуживает этого каждый из живших на земле». И. А. Бунин

Қызыл төмпек басындағы үнсіздік

Жиде сайғақ шаншылған қызыл төмпектің құбыла бетіне ши барқыт бешпент-шалбары бар, имек мұрын, тарамыс шал тізерлей жүгінді. Түсініксіз арабша сөздерді сағыздай созып, күңірене әндетті. Басындағы күн жеп тастаған мауыты қалпақтың оң самайынан жылтырап көрінген ақ атлас астардан «Люкс» деген ирек жазу сығалайды.

Кеңірдектен шыққан қоңыр мақам кенет баяулап, тісі түскен кәрі кісінің ысылы көп, шүлжің әңгімесіне ұласты. Қос тізеге жарыса құлаған салалы саусақтар көкке көтерілді де, сосын бір шөкім сопақша бет-ауызды салғырт сипап өтті. Имек мұрын молда жылан көздей жылтырайтын қағанақ көзілдіріктің ар жағында етпеттей сұлап жатқан селдір кірпіктерін кілт тіктеп, жұрт жүзіне үңілді.

— Сұрапалдыұғлы Тілеуде қайсысыңның алашағың бар еді? — деген сұраққа жұрт бірден: — Жоқ, жоқ! — деп дүркірей көтерілді. Күлте сақал шал ғана созалаңдап тұрып қалды. Әлгінде ғана жан-жақтан жапа-тармағай топырақ атып үйіп салған қызыл төмпекті қимай тұрғандай.

Имек мұрын молда ық жаққа қатар түзеп тоқтаған қорабын шала сүрген тақтаймен биіктеткен екі жүк машинасының біреуінің кабинасына жайғасып үлгеріпті. «Ау болсаңдаршы енді!» дегендей күлте сақалға түксие қарады. Күлте сақал қызыл төмпекке тағы бір уыс топырақ қосты да, алақанын жүре қағып, жұртқа ілесті.

Екі машина дәл бір уақытта от алды. Кішкене зираттың төрт-бес құлпытасы селтиіп-селтиіп соңдарынан қарап қалды. Ешкім артына бұрылған жоқ. Күлте сақал құлағын түріп қояды: марқұм көрінен атып тұрып, соңдарынан «Ау, ағайындар, қайда тастап барасыңдар?» деп, қолын бұлғап жүгіретіндей. Бірақ бүк түсіп жатқан сұрқай кеңістікте құмақ жолды ауырлата ыңыранған қос машинаның бірсарынды гуілінен басқа үн естілмеді.

Жас мөлшері, мүшел және адамның есепке сыймайтын ғұмыры

Он үш — бір мүшел, жиырма бес — екі мүшел, отыз жеті — үш мүшел, қырық тоғыз — төрт мүшел, алпыс бір — бес мүшел, жетпіс үш — алты мүшел… Доңыз — бір, тышқан — екі, сиыр — үш, барыс — төрт, қоян — бес… Жарықтық Тілекең биыл жетпістің сегізіне қарап тұр екен.

Тілеу зергердің қолы: еңбек пен тазалықтың шеберханасы

Күні кешеге дейін қозының торсығындай шағын көрігін басып, сексеуілдің шоғына маңдайы шып-шып терлеп, тық-тық етіп темір соғатын. Үйі де мұнтаздай: атам заманғы теру алашалар жаңа ғана тоқылып жайылғандай жалтырап жатады.

Маңайынан бір тал шөп не бір сабақ жіп көрсе, Тілекең құдды шаян ұстағандай құмырсқа бел шымшуырмен қысып алып, көріктің астында жайнап жатқан қызыл шоққа лып еткізіп тастайтын. Қашан көрсең де үстінде астарына елтірі сырыған ықшам кеудеше, жалпақ жағалы ақ көйлек, басында — кенересіне қатырма сап көтерген қара тақия.

Тілекең есігінен аттаған адамның сәлемін алады да, амандық-саулықты шұбалтып сұрасып жатпайды. Келген кісі де зергердің назарын бағып, тіл қатуға именіп қипақтап қалады. Ол үйге сөйлей кіріп, сөйлей шығатын тек Күдері еді.

Күдері: сөздің де, өсектің де, хабардың да иесі

Екеуінің арасы бір жас. Бірақ бірін-бірі құрдас тұтады. Күдері — кең маңдай, қоңқақ мұрын, алақандай көзінің аласы мол, күлте сақалды шал. Иығына малынтып шапан жамылып, басына сәлде де емес, тақия да емес қылып, тығырықтап шүберек орап жүреді.

Күдері қалтасынан шақша суырып, алақанына бір уыс насыбай төгіп, аузына лақ еткізеді. Тілекең балғасына қарап басын шайқап, бір мырс етеді. Қасындағы тайпақ жез шылапшынды құрдасының алдына қарай сырғытады. Күдері шылапшынға көп мән бермей, алашаның бір бұрышын көтеріп, шырт-шырт түкіріп жантайып қалады.

Үндемес зергердің тық-тық еткен балғасы жүйкеге тиетіндей. Ақыры Күдері шыдай алмай қайта-қайта сөзге тартады: ауылдың амандығын, үйдің жайын, қатын-бала, өткен-кеткенді. Ал Тілекең — баяғы мырс еткен бір дыбысымен ғана жауап береді. Мазақ па, мейір ме — ажырату қиын.

Үндеместің ішінде тұнған сағыныш

Соғыс басылып, аман қалған ер-азамат елге қайтқанда, кебеженің түбіне тығулы қалған күміс те жарыққа шықты. Қара көрік пен қара шалдың да жұмысы көбейді. Бірақ Тілеу мен Зейнептің жалғыз баласы Тілепалдыдан хабар шықпады. Әркім әр саққа жүгіртеді. Күдері «білмейтіні жер астында ғана» адам: естігенін өңін айналдырмай айтады, жұбатқан болып жараны да тырнайды.

Түсінде төрі опыр-топыр, шат-шадыман: біреуі егеу ұстап, біреуі шапқы, біреуі қайрақ ұстап, қобдиын ақтарып отырады. Кейде кекілдері жалбырап, алдынан жарыса жүгіріп шығады. Ал ояна қалса — мұнтаздай тап-таза төр, тып-тыныш үй. Айдаладағы жалғыз үйдің белдеуінде өзінің шабдар тұғырынан басқа ат та көрінбейді.

Бір әңгіменің уы: үміттің шайқалуы

Күдері бірде ел ішіндегі дақпыртты әкелді: «әлемді қараң суға алдыратын бомбы» туралы үрей, ғалымдардың соғысқа қарсы хат жинағаны, өзі де бармағын басып қол қойғаны… Кейін соған жалғасқан күдік Тілеудің көкірегіне мұздай су құйғандай әсер етті. Үміттің ішіндегі әлдебір нәзік сурет шайқалып кетті.

Қыстың қалың қарында көңілі орнына түскендей болған Күдері көктемге қарай тағы да бір хабар айтады: имек мұрын агенттің жоғалып кеткен інісі Сібір асып, бір маржаның етегінен ұстапты-мыс. Суретінде екі езуі екі құлағында. Күдері осыдан «біздің балалар да бір жақта үнсіз қалып қоймаған шығар» дегенге келтіріп, сөзін мысқыл мен ашумен араластырады.

Іштегі дүлей: жылауға да, сөйлеуге де келмейтін күй

Сол сөздер Тілеудің ішін астаң-кестең етті. Қара төс пен қара балғаның тықылы да бұрынғыдай жұбатпай қалды. Күні-түні кеңірейіп отырып қояды, тон торысып жатады, түн ортасында ғана кірпігі айқасады. Түсі де бедерсіз бұлыңғыр тартты.

Кейде түсінде немерелері келіп, қобдиын ақтарып отырады. Кейде қатарластары «ертең қараңа шошқа сойып, жаназаңды шығарған молдаға торайдың басын тартатын шығар» деп мазақтайды. Сонда омырауы шылқып оянады. Бірақ күндіз өзін жұбатқан ой да табылады: түсі сары, көзі көк қазақтар аз ба; түбің шикі деп қуып жатқан кім бар; ең бастысы — жалғыз тұяқ болса да, артында төлі қалса болғаны.

Келгендер және күйік иісі

Қыс та өтіп, көктем шықты. Тілеу жапырайған жерқазбаны тастап, тепсеңге киіз үй тікті. Бір күні Зейнеп томарша жиып қайтып келіп, жал басынан үш-төрт қара көрінгенін айтты. Сәлден соң: ауылдың желкесіндегі ойдан кеу-кеу дауыс естілетінін қосты.

Ұлы құмның бұл тұсында қыста ел болмайды. Шілдеге дейін бұл маңайда қорықшы Күдері мен Тілеу-Зейнептен басқа жан жоқ. Бейуақ жүрген төрт-бес атты тегін болмады. «Тілепалдыжан емес пе?» деген ой шалды бір-ақ күйдірді.

Темірді лақтырып жіберді. Бірақ көкірегі тызылдап қала берді — біреу кеудесін шоққа қарып жатқандай. Кейін көйлек жаңартқанда төсінің басында жарыса түскен екі ай тыртықты көрді.

Жоқтың үйі: үнсіздікке айналған өмір

Содан кейін түсіне немере де кірмейтін болды. Бұрын көзін жұмса-ақ саусағын шошаңдатып, аузына келгенді оттай жөнелтетін кемиек шалдардың да көмейіне құм құйылғандай. Енді тіпті түс те көрмейді.

Өңінде де ешкімді, ештеңені байқамайды. Төңіректе көз тоқтататындай не бар? Адыра қалған айдала. Тұлдыр кеңістік. Қобдиысының көкке ұшып кеткенін бе, жерге сіңіп кеткенін бе — өзі де білмейді. Тек есіктен қымсына кіріп, қымсына шығып жатқан қыз-келіншектерді шалады. Оларға кемпірі иегімен меңзеп бірдеңе деп жатқанын аңғарады.

Онсыз да үндемес кісінің енді тілі біржола кесілгендей. Жан дүниесін жапырып-жайпаған жаманат тұсында шықпай қалған ащы жас көзінің алдына шемен болып байланғандай — тіршіліктің шын кескінін көлкештеп көрсетпей тұрады.

Көтерем шалдың көкірегіндегі дүлей

Ошақ бағып омалып отырған шалдың көкірегіне бір көк жұлын дүлей кіріп кеткендей: тырп етпей отырса, көтеріп көкке ұшырып әкетердей. Күн санап кеулеп барады. Ол тістеніп бағады: дем шығармауға, уһілемеуге тырысады. Табан тіреп, қос шеңгелін қыса түседі.

Бірақ ішкі дүлей жармайды да, қоймайды да. Өңінде тістеніп, сыздап отыратын Тілеу ұйықтап жатып өкситін болды. Көзі дымдана бастаса, шошып оянады. Сосын таң атқанша кірпігі айқаспай бақыраяды.

Баяғыда Өтеу атасы да жеті ұлынан айырылып, құм ішінде жалғыз үй қалғанда айлап ерін жастанып, айбалта құшақтап іргеге қарап жатыпты. Күні-түні шашын жайып дауыс қылған әйеліне қосылмапты да, «қой» демепті де. Ащы зарға құлағы әбден үйреніп, әйел ұйықтағанда да көкіректі қарс айыратындай өксіктің ызыңы құлағынан кетпейтін болыпты…

Пәлен уақыттан бері жүрек басында тұрып алып, шықпай қойған ащы жас жол таба алмаған соң, шыдамды батырдың жүйке-жүйкесін шымырлатып, шамырқата бастапты. Зарын айтса — ақ жаулықты әйелден ұялады. Төзем десе — ішке сыймаған булыққан күй…