Ерте заманда бір бай баласы мен хан баласы жолдас болады
Достықтың шегі мен сатқындықтың салдары
Ерте заманда бір байдың баласы мен ханның баласы жолдас болады. Бір күні екеуі аңға шығады. Қайтар жолда бай баласының көкейіне арам ой ұялайды: «Мен бұдан батырмын, неге соған бағынамын? Ханның баласымын деп мені ауыр жұмысқа жұмсайды. Оны өлтіріп, ат-тұрманын олжа қылайын».
Қасақана жасалған шешім
Біраз жүрген соң, бір белестен аса бергенде бай баласы хан баласына: «Ал, достым, ажалың жетті», – дейді. Хан баласы абдырап, жан-жағына қарайды.
Бай баласы сөзін ұзартып: «Ажалды алыстан келеді деме, міне, мен сені өлтіремін», – дейді. Хан баласы: «Ей, мұның қалай, достым?», – деп сұрайды. Ал бай баласы суық жауап қайтарады: «Достықтың шегі жетті».
Қаңбақ — үнсіз куә
Сол сәтте күн желдетіп, бұрқыраған құйын ішінде бір қаңбақ домалап ұшып келе жатады. Хан баласы: «Ей, достым, тым болмаса аз уақыт бер. Мына ұшып келе жатқан қаңбаққа жолығайын», – дейді.
Қаңбақ жанынан өте бергенде хан баласы дауыстап: «Әй, қаңбақ, мына кісімен жасымнан жолдас едім. Сол жолдасым бүгін мені өлтірмекші. Бір күні айғақ боларсың», – дейді. Бірақ қаңбақ ештеңеге назар аудармай, ұша береді.
Бай баласы: «Енді болдың ба?», – деп сұрайды. Хан баласы: «Болдым», – дейді. Содан кейін бай баласы қылышын сермеп, хан баласының басын шауып түсіреді. Ат-тұрманын, алтын-күмісін, сауыт-сайманын сыпырып алып, жүріп кетеді.
Жылдар өткендегі тыныш өмірдің астары
Жылдар өтеді. Бай баласы еліне барып, үйленеді; үй тігіп, мал жинап, дәулетті өмір сүре бастайды. Бір күні әйелі екеуі қайын-жұртына тойға бармақ болады: әйелінің сіңілісін ұзатпақшы екен. Сый-сыяпаттарын алып жолға шығады.
Пәуескеде әйеліне шаң тимесін деп, күйменің бетін жауып, әйнегінен сыртқа қарап келе жатады. Сол кезде баяғыдай бір қаңбақ терезе алдымен ұшып өте шығады. Оны көрген бай баласының есіне хан баласының соңғы өтініші түсіп, мырс етіп күледі де: «Ей, досым, әлі жүрсің бе?», – дейді.
Сырдың ашылуы
Әйелі таңырқап: «Саған не болды, ұшып бара жатқан қаңбақпен сөйлесіп?», – дейді. Бай баласы: «Жай, қаңбақтың ұшып бара жатқанына күлемін», – деп құтылмақ болады.
Бірақ әйелі көнбейді: «Жер бетінде жел ұшырған қаңбақ көп. Соған күле берсең, сау болмассың. Сенде бір сыр бар. Бостан-бос қаңбаққа кісі күле ме?» – деп өкпесін білдіреді.
Амалы таусылған бай баласы ақыры шындығын айтады: жолдасын өлтіргенін, бүгінге дейін байып жүрген дәулетінің бәрі сол жігіттің дүниесі екенін мойындайды.
Өкініштің соңғы үкімі
Олар қайын-жұртына жетіп, тойды өткізіп, бірнеше күн думан құрады. Алайда ең соңғы күні ерлі-зайыпты тағы ренжіседі. Әйелінің көңілі төркініне барғаннан кейін-ақ құлазиды. Ол ағаларына шағым айтады:
«Мені осы кісіден құтқарсаңыздар екен. Өте қорқамын. Бұл неше жылдан бері жолдас болған досын шауып өлтіріпті. Мені де бір күні өлтіре ме деп қорқып жүрмін. Мені бауыр десеңіздер, сол жігітке істеген ісін өз алдына келтірсеңіздер екен», – деп жылайды.
Ағалары қарындасының сөзін жерге тастамай, жігітті қылышпен шауып өлтіреді. Бұл іске де тағы сол қаңбақ айғақ болады.
Түйін
- Опасыздық уақытша олжа әкелгенімен, ақыры өз иесін табады.
- Ең әлсіз көрінген нәрсенің өзі — бұл жерде қаңбақ — күтпеген жерде куә болып шығуы мүмкін.
- Жасырылған сыр ақыры бір сөзден, бір күлкіден ашылады.