Патша сарайы жігіттің өзіне таныс
Ертеде бір қыз патша болыпты. Бір күні ол өз халқына жар салып: «Кім мені алғысы келсе, жатқан жерімнен қозғамай, тек сөзбен үш рет көтерсін — соған тиемін», — дейді.
Бұл хабарды бір тазша естіп, қыз патшаның үйіне келіп: «Тақсыр, арызым бар, рұқсат етсеңіз айтайын», — деп өтінеді. Қыз патша келіседі.
Бірінші арыз: Жан біткен сұлу қыз кімге тиесілі?
Тазша былай деп әңгіме бастайды. Бір заманда молда, балташы, зергер үшеуі бірге жүріпті. Бір күні балташы бір сұлу қыздың мүсінін жасапты, зергер алтын-күмісті араластырып, оған лайық киім әзірлепті. Ал молда дұға оқып, әлгі мүсінге жан бітіріпті.
Сөйтіп үшеуі де: «Қыз маған тиіс!» — деп таласады. Балташы: «Суретті жасаған мен» дейді. Зергер: «Ажарын кіргізген мен» дейді. Молда: «Жан бітірген мен» дейді.
Тазша қыз патшаға бұрылып: «Осы үшеуінің қайсысына қыз тиесілі? Төрелігіңізді айтыңыз», — дейді.
Қыз патша үнсіз жата береді. Сонда тазша: «Бұл төрелік сізге қиын болса да, бізге оңай: қыз ағаш ұстасына тиесілі. Өйткені ол мүсінді жасамаса, қыз мүлде болмас еді», — дейді.
Осы кезде қыз патша басын көтеріп: «Ақымақ екенсің! Қыз молдаға тиесілі емес пе? Дұға оқылмаса, мүсіннің пайдасы не?» — дейді.
Тазша іле-шала: «Тақсыр, бір мәрте басыңызды көтердіңіз — ұмытпаңыз», — деп ескертеді.
Екінші арыз: Айдаһардан құтқарылған қыздың сыбағасы кімге?
Тазша екінші әңгімесін бастайды. Бірде қырағы, мерген және қаққыш (аспаннан құлап келе жатқанды жерге түсірмей қағып алатын) үшеуі бір қалаға келіпті.
Қалаға жақындағанда бір ақ отауды көріп, ішіне кірсе, бір сұлу қыз отыр екен. Қыз: «Тез кетіңдер, әйтпесе құрбан боласыңдар», — дейді. Сөйтсе, қалаға көп жылдан бері айдаһар-жылан келіп, күн сайын бір қызды жем ретінде талап етіп жүр екен. Қыздардың бәрі таусылып, бүгін кезек патшаның қызына — дәл осы отырған қызға келіпті.
Үшеуі ақылдасып, айдаһарды өлтіріп, қызды да, қаланы да құтқармақ болады. Олар жасырынып тосып жатады, бірақ бір мезетте қызды айдаһар алып кетеді. Қырағы алыстан көріп, мергенге нұсқайды. Мерген дәлдеп атқанда, оқ айдаһардың тамағынан тиіп, ол сол жерде өледі.
Қыз өлі айдаһардан босап, аспаннан жерге құлдилай бастағанда, екеуі қаққышқа: «Қағып ал!» — дейді. Қаққыш қырық кез қарғып, қызды жерге түсірмей қағып алады. Үшеуі қызды аман-сау патшаға әкеліп береді.
Патша разы болып: «Бар дүние сендердікі, қызымды да үшеуіңе бердім — өзара келісіңдер», — дейді. Бірақ олар тағы да таласады.
Тазша қыз патшаға: «Төрелігін айтыңыз: қыз мергенге ме, қырағыға ма, әлде қаққышқа ма тиесілі?» — деп сұрайды.
Қыз патша тағы да үнсіз қалады. Сонда тазша өзі төрелік айтпақ болып: «Меніңше, қыз қырағыға тиесілі: ол көрсетпесе, айдаһар құтылып кетер еді», — дейді.
Қыз патша басын көтеріп: «Жоқ! Қыз қаққышқа тиесілі. Ол жерге түсірмей қағып алмаса, қыз бәрібір өлер еді», — дейді.
Тазша: «Тақсыр, басыңызды екінші рет көтердіңіз», — деп қояды.
Үшінші арыз: Қайсысы батыр?
Тазша соңғы арызын айтады. Бір заманда екі қашқын жолдас болыпты: бірі — байдың малайы, екіншісі — патшаның жігіті (патшаның қаһарына ұшырап қашқан). Екеуі де өнерлі екен, өздерін қорлаған бай мен патшадан өш алуға бекінеді.
Олар базарға барса, әлгі бай мал сатып тұр екен; қойны алтынға толы. Байдың қашқын жігіті байқатпай алтынды алып, орнына тас салып кетеді.
Ал патшаның қашқын жігіті серігін ертіп, алмас қылышын беліне байлап, тура сарайға барады. Қақпадағы күзетшіні дыбысын шығармай жаншып, байлап тастайды. Ішке кіріп, патшаның бөлмесіне жетеді: шам жанып тұр, патша ұйықтап жатыр. Есіктің алдындағы күзетшіні де байлап тастайды.
Жігіт патшаның жанындағы бір қап алтынды алмақ болғанда, патша оянып кетеді. Сонда жігіт байлап тастаған күзетшінің мылтығын ұстап, қарауылдай тік тұра қалады. Патша оны өз күзетшім деп ойлап: «Түсімде жолбарыс келіп, есіктегі күзетшімді алып ұрып, маған қарай жүгірді — қорқып оянып кеттім», — дейді.
Жігіт: «Тақсыр, бұрынғы мақалда: “Түсіңде қорықсаң, оянғанда қуанасың” — делінген. Құдай сізге қуаныш береді», — дейді. Патша көңілі жайланып қайта ұйықтап қалады. Сонда жігіт патшаны буындырып өлтіріп, алтынын алып кетеді.
Тазша қыз патшаға: «Тақсыр, осы екеуінің қайсысы батыр?» — деп сұрайды.
Қыз патша үндемеген соң, тазша өзі сөз алады: «Күндіз базардың қақ ортасында, елдің көзінше байдың қойнынан алтынды білдірмей алып, орнына тас салып кеткен жігіт — түнде сарайға кірген жігіттен де батыр», — дейді.
Қыз патша басын үшінші рет көтеріп: «Ақымақ болмасаң, екі күзетшіні байлап, түсін жорып патшаны ұйықтатып, үстіне патшаның өзін буындырып өлтіріп, алтынын алып кеткен жігіттен артық ерлік болмайды», — дейді.
Тазша: «Тақсыр, ұмытпаңыз: басыңызды үш рет көтердіңіз», — депті.
Түйін
Шарт бойынша қыз патша өзін үш рет тек сөзбен бас көтерткізген адамға тиюі керек еді. Тазша үш арызын да айламен құрып, қыз патшаның өз аузымен жауап бергізіп, басын үш мәрте көтертеді. Сөйтіп қыз патша уәдесінде тұрып, тазшаға тиеді, ал тазша мұратына жетеді.