Мектеп жасына толмаған бала
Құлжанова Назипа Сағызбайқызы: ағартушылық мұра және мектепке дейінгі тәрбиенің бастауы
Құлжанова Назипа Сағызбайқызы — ХХ ғасырдың басында өз халқын ілімге, мәдениетке үндеп, жаңалықтың жаршысы болған көрнекті ағартушы. Ол Қазақстанда мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың негізін қалаған тұңғыш педагогтардың бірі, сондай-ақ журналист-публицист ретінде де ел есінде қалды.
Өмір жолы мен білім алуы
Назипа Сағызбайқызы 1888 жылы Торғай облысы, Жангелдин ауданында (қазіргі Торғай өңірі) дүниеге келген. Балалық шағы қазақ ауылында, еңбекші бұқара ортасында өтті.
Ол Торғай қаласында Ыбырай Алтынсарин негізін қалаған орыс-қазақ мектебін тәмамдап, 1902 жылы Қостанай қаласындағы қыздар гимназиясын бітірді.
1903–1904 жылдары Торғайға қайта оралып, жасына қарамастан әйелдер училищесінде мұғалім көмекшісі болып еңбек етті. Кейін Орынбор қаласындағы мұғалімдер семинариясын тәмамдады.
1905–1920 жылдары Семей мұғалімдер семинариясында ұстаздық қызмет атқарып, ағартушылық бағыттағы істерге белсене араласты.
«Мектептен бұрынғы тәрбие» (1923): алғашқы авторлық еңбек
1923 жылы Назипа Құлжанова мектепке дейінгі тәрбие мен білім беру мәселелеріне арналған «Мектептен бұрынғы тәрбие» кітабын жазды. Бұл еңбек Қазақстан оқу комиссариатының тәрбие бөлімінің нұсқауымен және арнайы тапсырысымен жазылған алғашқы авторлық туындылардың бірі саналады.
Алғысөзден ой
Кітапқа алғысөз жазған Ахмет Байтұрсынұлы заман талабына ілесіп өмір сүру үшін адамға өнер мен білім қажет екенін атап өтеді. Бұл пікір еңбектің негізгі бағытын айқындап, қоғамның жаңаруы тәрбиеден басталатынын меңзейді.
Еңбектің мазмұны бірнеше тақырыптық тараудан тұрып, мектеп жасына толмаған баланың дамуы, тәрбие қажеттілігі және бала бақша жұмысының ұйымдастырылуына назар аударады.
- «Күллі жер жүзінде» — әлем тәжірибесіне шолу
- Мектеп жасына толмаған бала — ерекшелік пен қажеттілік
- Тәрбие не үшін керек? — мақсат пен мазмұн
- Россиядағы мектепке дейінгі тәрбие түрлері — тәжірибелік сипаттама
- Бала бақша деген не? — ұғым және ұйымдастыру
Әлемдік тәжірибе: бала бақша мәдениетін салыстыра қарау
Автор шет елдердегі мектепке дейінгі тәрбиені жүйелі түрде сипаттап, бала бақшаның қоғам үшін маңызын көрсетеді. Ол дамыған елдер тәжірибесіне сүйене отырып, қазақ тұрмысында да бала бақша болашақ ұрпақты тәрбиелеуде үлкен қызмет атқаратынына сенім білдіреді.
Мысалы, Италиядағы бала бақшалардың балаларға арналған құрал-жабдықтармен талапқа сай қамтамасыз етілуін айтады. Швейцарияның Цюрих қаласында мектеппен қатар орналасқан, мектеп жасына дейінгі балаларға арналған үйдің қажетті құралдармен жабдықталғанын суреттейді.
Шотландияның Эдинбург қаласындағы балалар бақшасына ерекше тоқталып, онда балалардың таңертең далада жиналып, кешкісін үйлеріне қайтарда бір-біріне амандық өлеңдерін айтатынын баяндайды.
Еуропа тәжірибесін үлгі ете отырып, Жапониядағы балалардың тұрмыс-тіршілігі мен тәрбиеге қатысты ұстанымдарды да әңгімелейді. Бұл — қазақ педагогикасында салыстырмалы көзқарастың ерте көрініс тапқанын аңғартатын маңызды тұс.
Негізгі педагогикалық ұстанымдары
Назипа Құлжанова мектепке дейінгі тәрбиеде баланың жас ерекшелігі мен қабылдау мүмкіндігін негізгі өлшем ретінде қарастырды. Оның пайымынша, бүкіл жұмыс баланың ойына, жас межесіне және қабылдау ерекшеліктеріне бағынуы керек.
Тәрбиенің өзегі
- Бірігіп ойын ойнау және қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру
- Еңбекке дағдыландыру, тазалық пен реттілікке баулу
- Ұйымшылдық пен тәртіпке үйрету
Дамытушы орта
- Өлең айту, сурет салу және өнер түрлерін дамыту
- Дәрігерлік бақылауды жүйелеу
- Құрал-жабдық пен тапсырмаларды баланың жасына сай таңдау
Автор баланың қалыпты дамуы үшін оған айтылатын сөз де, көрсетілетін қимыл да, үйретілетін тағылым да шамадан тыс көп болмауы және ауырлық түсірмеуі тиіс екенін ескертеді. Мөлшерден артық тапсырмалар дамуға кері әсер етуі мүмкін; сондықтан бала дамуы үнемі педагог пен дәрігер бақылауында болғаны жөн.
Ол заманының өзінде ғалымдардың үш жасар баланы зерттеу нысаны етіп, оның білімге құмарлығын, зерттеуге және құпияны ашуға ұмтылысын қарастырғанын мысал етеді. Бала бойындағы білуге, тануға, көруге, байқауға және өз бетінше қайталауға ынтаны басып тастамай, керісінше бағыттап, сұрақтарына бірге жауап іздеуді ұсынады.
Ойынның тәрбиелік қуаты
Н. Құлжанова мектеп жасына дейінгі бала тәрбиесінде ойынның ерекше қызмет атқаратынын айрықша атап көрсетеді. Оның пайымынша, ойын — баланың ең мағыналы әрі пайдалы мектебі: бала ойында көрген-білгеніне еліктеп, үйренгенін нығайтады және бекітеді.
Нақыл ой
«Балаға керегі — ойын. Ең мағыналы, пайдалы мектебі, бар қызығы — ойын».
«Ана мен бала тәрбиесі» (1927): кеңеске толы анықтамалық еңбек
Назипа Құлжанованың ағартушылық еңбегінің тағы бір ірі көрінісі — 1927 жылы Қызылорда қаласында 5000 данамен басылып шыққан «Ана мен бала тәрбиесі» кітабы. Бұл еңбек педагогтарға, тәрбиешілерге, сондай-ақ ересектер мен балалар дәрігерлеріне анықтамалық ретінде ұсынылған.
Арнайы медициналық білімі болмаса да, автор көптеген әдебиеттерді саралап, ана мен бала денсаулығына қатысты пайдалы кеңестерді жүйелі түрде көпшілікке ұсынды. Бұл еңбектер оның қазақ қоғамындағы ұстаздық және қайраткерлік рөлін айқындай түседі.
Санат
KZ портал: Қазақша рефераттар жинағы