Социология
Социологияның қалыптасуы: ежелгі ойлардан дербес ғылымға дейін
Социология — салыстырмалы түрде жас ғылым. Ол XIX ғасырдың 30–40 жылдарында қалыптаса бастады. Бұл жағдай социологияға дейін қоғам мен қоғамдық құбылыстар туралы ой-пікір болмаған дегенді білдірмейді. Керісінше, қоғам туралы түсініктер философиялық, экономикалық, тарихи және саяси еңбектердің аясында ертерек көрініс берген.
Негізгі түйін
Социология кеш қалыптасқанымен, оның іргетасы ежелгі өркениеттердің әлеуметтік ойларында және классикалық философияда бұрыннан қаланған.
Ертедегі Шығыс: қоғам, тәрбие және мораль
Қоғам туралы ойлардың алғашқы үлгілерін Ертедегі Шығыс өркениеттерінен — Көне Египет, Вавилон, Үндістан және Қытайдан — кездестіруге болады. Әсіресе конфуцийшылдық дәстүрде қоғамды түсіндіруге бағытталған тұжырымдар айқын көрінеді: конфуцийшылдар көбіне қоғамтанушылар ретінде қарастырылады.
Конфуций іліміндегі өзек
- Адамдар арасындағы қатынас мәдениеті және тәрбие.
- Өзін-өзі абыроймен ұстау, шыншылдық, өнегелілік, жаман қылықтан аулақ болу.
- Моральдық нормалардың әлсіреуі: атаққұмарлық, популизм, кек алуға ұмтылу сияқты құбылыстардың күшеюі.
Негізгі этикалық принциптер
Конфуций әлеуметтік қатынасты борыш пен заңды мойындайтын адам мен тек өз пайдасын көздейтін адамды салыстыру арқылы түсіндіреді. Біріншісі бірлік пен татулыққа ұмтылады, ал екіншісі керісінше үрдістерге бейім келеді.
Ежелгі Үндістанда әлеуметтік ойлар буддизм мен джайнизм дәстүрлерінде де көрініс тапты. Мысалы, джайнизмнің этикалық жүйесінде мінез-құлық нормалары, соның ішінде тақуалық (аскетизм) — «нәпсіні тию» қағидасы — ерекше аталады. Оның маңызды көріністерінің бірі — ахимса, яғни «тірі жанға зиян келтірмеу» принципі.
Ежелгі Греция: қоғам мен мемлекетті талдау
Әлеуметтік теорияның біршама айқын элементтері ежелгі Грецияда қалыптаса бастады. Әлеуметтік пікірдің кейбір ұшқындарын Гомер мен Гесиод шығармаларынан да байқауға болады. Дегенмен қоғамға және қоғамдық институттарға ерекше назар аударғандар — софистер. Бұған дейін философтар көбіне табиғат құбылыстарын талдауға ден қойса, софистер адам мен қоғам мәселесін алдыңғы қатарға шығарды. Бұған сол дәуірдегі саяси жағдай да ықпал етті.
Платон: еңбек бөлінісі және әлеуметтік жіктелу
Платон софистердің «мемлекет адамдардың өзара келісімінен туды» деген пікіріне қарсы болды. Оның пайымдауынша, мемлекет адамдар мүдделерінің әртүрлілігіне байланысты қалыптасады, соның нәтижесінде еңбек бөлінісі пайда болады.
- Қоғамды үш топқа бөледі: билеушілер, қолөнершілер, құлдар.
- Касталық қатынасты қолдайды және адамдар табиғатынан тең емес деп есептейді.
- Қоғамда татулық керек екенін атап өтеді: бәріне ортақ ұғым ретінде Жер-Ананы көрсетеді.
Аристотель: адам — әлеуметтік жаратылыс
Аристотель ежелгі Грецияның саяси тәжірибесін қорытындылай отырып, адамның табиғаты әлеуметтік екенін айтады. Оның пікірінше, мемлекет адамдардың туа біткен «бірігіп өмір сүруге ұмтылу» қасиетінен пайда болады.
- Қоғамды екі негізгі институтқа бөліп қарастырады: құл иеленушілер және құлдар.
- Мемлекеттің мақсаты — адамдардың бақытты өмірін қамтамасыз ету.
- Мемлекет жалпы мүддеге қызмет етуі және қоғамдық құрылысты сақтау ортақ мақсат болуы тиіс.
Социологияның дербес ғылым ретінде қалыптасуы
Социологияның Батыста дербес ғылым ретінде пайда болуы француз философы Огюст Конттың (1798–1857) есімімен тығыз байланысты. Ол позитивистік философияның негізін қалаушылардың бірі саналады. 1830-жылдары оның алты томнан тұратын «Позитивті философия курсы» еңбегі жарық көрді. Осы еңбектің үшінші томында Конт алғаш рет «социология» ұғымын енгізіп, қоғамды ғылыми негізде зерттеу міндетін алға қойды.
Конт тұжырымдамасының екі өзекті идеясы
1) Ғылыми тәсіл
Қоғамды түсіндіруде ғылыми әдісті қолдану қажет.
2) Ғылымға сүйенген реформа
Әлеуметтік реформаларды жүзеге асыруда ғылымның нәтижелерін практикалық түрде пайдалану керек.
Конт ғылыми білім қоғамның дұрыс дамуына қызмет етеді деп сенді.
Герберт Спенсер: эволюция және қоғамды организм ретінде түсіну
XIX ғасырдағы ағылшын ғалымы әрі философы Герберт Спенсер социологияның қалыптасуы мен дамуында маңызды рөл атқарды. Жастайынан ғылым жолына түскен (мамандығы бойынша теміржол инженері) Спенсер Ч. Дарвиннің эволюциялық теориясының ықпалымен эволюция үдерістерін зерттеуге ден қойды.
Ол эволюция қағидасын дүниенің әртүрлі салаларын түсіндіруге қолдануға болады деген қорытындыға келді. Қоғамды биологиялық организмдермен салыстыра отырып, бұл ұстанымды адамзат қоғамының тарихи дамуын түсіндіруге де қолдануға болатынын негіздеді.
Қорытынды
Социология XIX ғасырда дербес ғылым ретінде орныққанымен, оның идеялық бастауын Шығыс мораль философиясынан, Үндістандағы этикалық жүйелерден және Грециядағы қоғам мен мемлекет туралы теориялық талдаулардан көруге болады. Конт социологияны ғылыми пән ретінде бекітсе, Спенсер қоғам дамуын эволюциялық модель арқылы түсіндіруге ұмтылды.