Өлең үзіндісі

Ақын 1931 жылдың 9 ақпанында Алматы облысы, қазіргі Райымбек (бұрынғы Нарынқол) ауданының Қарасаз ауылында дүниеге келген. Туған күніне қатысты екі түрлі дерек айтылады: құжаттарда 9 ақпан көрсетілсе, анасы Нағиман апа Мұқағали 8 наурызда туғанын еске алады. Әдеби сыйлық лауреаты Оразақын Асқардың айтуынша, ақын ес жиғанда сайлау науқанына байланысты куәлігін өзі рәсімдеткен.

Азан шақырып қойылған аты — Мұхаммедқали. Әкесі колхозда қарапайым еңбек еткен (сушы, шалғышы). Мұқағали — отбасындағы тұңғыш бала; кейін бір қыз және үш ұл туған. Қарындасы мен алғашқы інісі ерте қайтыс болған, соңғы інілері — Тоқтарбай мен Көрпеш.

Қазақы салт бойынша тұңғыш немере ата-әженің қолында тәрбиеленетіндіктен, Мұқағали әжесі Тиынның қолында өсіп, анасын жеңгесіндей қабылдаған. Балалық шағы соғыс жылдарымен қабаттасып, тағдырдың ауыртпалығын ерте сезінді. Әкесі 1941 жылы майданда қаза тапқан.

Мұқағалидің тұңғыш өлеңдері — «Қырман басында», «Қойшы бала — Әкітай» — 1949 жылы аудандық «Советтік шекара» газетінде жарияланды. «Інімнің ойы», «Шебер» өлеңдері 1951 жылы «Жастық жыры» жинағына енді.

Ақын талантын ерте байқаған Әбділда Тәжібаев оның жыр қуатын жоғары бағалап, жас дарынның оты мен жігерін айрықша атап өткен.

Мұқағали көзі тірісінде бірнеше жыр жинағын жариялап үлгерді. Олардың қатарында «Ильич» (1964), «Армысыңдар, достар» (1966), «Қарлығашым, келдің бе?» (1968), «Мавр» (1970), «Дариға-жүрек» (1972), «Аққулар ұйықтағанда» (1974), «Шуағым менің» (1975), «Өмірдастан» (1976) бар.

Ақын прозада да қалам тартты: кейін «Қош, махаббат!» (1988) жинағына әңгімелер, повестер, пьеса және сыни еңбектер енді. Әдеби сын саласында «Рух және сезім», «Сезім найзағайы», «1969 жылғы қазақ поэзиясы» секілді еңбектерінде замандас ақындардың шығармаларын талдап, өнер туралы ой толғады.

Мұқағали қазақ оқырманына әлемдік поэзияны жақындатқан аудармашылардың бірі болды. Ол Уолт Уитменнің өлеңдерін (1969), Уильям Шекспирдің «Сонеттерін» (1970), Данте Алигьеридің «Құдіретті комедия» шығармасының «Тамұқ» бөлімін (1971) қазақша сөйлетті.

Сондай-ақ Н. Тихонов, Р. Бернс, Е. Евтушенко және басқа да қаламгерлердің бірқатар өлеңдерін тәржімалады. Орыс тіліндегі таңдаулы аудармалары «Зов души» атауымен жарық көрген.

Мұқағали жалған сезімге, жылтырақ сөзге әуес болмады. Ол поэзияны «жырлау» ғана емес, «сырласу» деп ұқты. Ақынның шығармашылық өзегі — өзін-өзі тану арқылы өзгенің жан дүниесіне үңілу, адам мен қоғамның, өмір мен өлімнің арақатынасын пайымдау.

Оның медитативті лирикасында философиялық тереңдік, психологиялық күйді дәл беру, адам табиғатындағы тартысты ашу басым. Дін, имандылық тақырыбына жазған өлеңдерінде пенденің ішкі арпалысы, ар мен нәпсі, күмән мен сенім арасы кең тыныспен суреттеледі.

Мұқағали тауды, қазақ ауылын ерекше сүйіп жырлады. Ұлттық мінез, ұлттық интонация оның поэзиясының өзегіне айналды. Ол қазақ өлеңінің мазмұны мен пішінін байытып, интонациялық өрнек, ой иірімі тұрғысынан жаңа мүмкіндіктер ашты.

Мұқағали Мақатаев Алматы қаласында дүниеден өтті. Негізгі жыр жинақтарының бірқатарын көзі тірісінде шығарды. Өмірден өтер алдында «Реквием» атты толғау-өлеңін жазды. Ақын мұрасы өзбек, қырғыз және өзге де тілдерге аударылды.

Ақын шығармашылығын зерттеу бағытында ғылыми еңбектер қорғалып, жүздеген мақала, естелік, эссе және зерттеу жазылды. Мұқағали қайтыс болғаннан кейін оның атындағы әдеби сыйлық тағайындалды. Алматыда ақын атында мектеп, көше бар, ескерткіш орнатылған. Өлеңдеріне көптеген сазгерлер ән жазып, Мұқағали жыры халық жүрегіне одан әрі жақындай түсті.