Бір күні түсінде Қызыр жолығып
Бағдаттағы түс және жолға шығу
Бағдат шаһарында бір жігіт өмір сүріпті. Бір күні түсінде Қызыр жолығып: «Мен Ніл дариясының жағасында, бір бәйтеректің қасында тұрамын. Маған кел, батамды беремін. Сонда сен бақытты боласың» депті.
Жігіт ояна сала таңның атырып келе жатқанын көреді. «Бұл жай түс емес шығар» деп ойлап, Ніл жағасындағы бәйтеректі іздеп, шаһардың ұзын көшесімен асыға жүріп кетеді.
Патшаның аманаты
Сол сәтте Бағдат патшасы терезеден көшені бақылап отыр екен. Асығып бара жатқан жігітті көріп, шақыртып алады: «Жұрт тұрмай жатып қайда асығып барасың? Қуанып барасың ба, әлде қорқып қашып барасың ба?» дейді.
Жігіт түсін түгел айтып береді. Патша батасын беріп, бір аманат сөз жүктейді: ел егін егеді, бірақ егін көк сабан болып өсіп, басына дән байламай қалады. Соның мәнін Қызырдан сұрап келуін өтінеді.
Негізгі сұрақ
Неліктен патшаның еліндегі егін өссе де, дән байламайды?
Байдың аманаты
Жігіт шаһар шетіне жеткенде, бақшасын аралап жүрген бір бай оны тоқтатады. Сол баяғы сұрақты қояды: неге асығып барасың? Жігіт түсін қайта баяндайды.
Бай да аманат айтады: оның егінінің басына дән байланады, бірақ дәні көк күйінде солып, адамға пайда бермей қалады. Себебін Қызырдан сұрап келуін өтінеді.
Екінші сұрақ
Неліктен байдың егініндегі дән пісіп жетілмей, солып қалады?
Жолдағы айдаһар
Шаһардан төрт шақырым шыққан соң, жол жиегінде бір айдаһарға кездеседі. Айдаһар жігітті қасына шақырып, сапарын сұрайды. Жігіт тағы да түсін, патша мен байдың аманатын айтады.
Айдаһардың да өтініші бар екен: жеті жыл бойы осы жолдың қырында ауырып жатыр, түрлі ем жасаса да шипа қонбаған. Қызырдан өз дертіне ем сұрап келуді тапсырады.
Үшінші сұрақ
Айдаһардың жеті жылдық дертіне қандай ем бар?
Қызырдың батасы және жауаптары
Жігіт түсінде айтылған жерге жетіп, Қызырды табады. Сәлем беріп, қолын жайып батасын алады. Содан кейін үш аманатты да түгел жеткізіп, жауап сұрайды.
Патша туралы жауап
Қызыр: патшаның еліндегі егіннің піспей қалуының себебі — патшаның өзі бойжеткен қыз екен. Ол өз болмысына қарсы келіп, еркек кейпінде патшалық құрып жүр. Егер тұрмысқа шықса, елдің егінінің дәні піседі.
Бай туралы жауап
Қызыр: байдың егін салған жерінде ат басындай алтын бар. Сол алтын қазылып алынбаса, жер астындағы «бу» тоқтамай, дән толық пісіп жетілмейді. Алтынды қазып алса, егін дән байлап піседі.
Айдаһар туралы жауап
Қызыр: айдаһар жеті жыл дертіне шипа таппаса, бақытты бағаламай, басына тепкен адамның басын жесін, сонда жазылады.
Осыны айтып, Қызыр ғайып болады. Жігіт қуана-қуана Бағдатқа қайтады.
Бағдатқа оралу: мүмкіндіктерден бас тарту
Жігіт алдымен патшаға барып, Қызырдың жауабын жеткізеді. Патша шындықты мойындап: «Онда менің орныма патша болып, таққа отыр!» дейді.
Бірақ жігіт: «Қызыр батасын берген соң, бақ-дәулет өзі-ақ қонады» деп, патшалықтан бас тартады да, шығып кетеді.
Содан кейін байға барады. Бай да Қызырдың сөзін естіген соң: «Алтынды сізге сыйладым, барып қазып алыңыз» дейді.
Жігіт бұған да келіспейді: «Маған бақ-дәулет өзі-ақ келеді» деп, алтыннан да бас тартады.
Түйін
Жігіт өзіне ұсынылған билік пен дәулетті «оңай жолмен келетін бақ» деп ойлап, нақты мүмкіндікті бағаламайды.
Аяқталуы: бақытты басына тепкеннің жазасы
Ақырында жігіт жол жиегіндегі ауру айдаһарға қайта келеді де, Қызырдың айтқан емін жеткізеді. Айдаһар жігіттен патша мен байдың не дегенін сұрайды.
Жігіт: «Патша тағын ұсынды, бай алтынды берді. Бірақ мен екеуін де алмадым» дейді.
Сонда айдаһар: «Әй, ақымақ! Патшалық — бақыт, алтын — дәулет. Қызыр маған “бақытты басына тепкен адамның басын же” деген. Сенен артық бақытты басына тепкен адам табылмас» деп, жігітке бас салып, басын шайнап жұтып жіберіпті.