Ертеде бір кедей болыпты, оның төрт баласы болыпты
Жетім баланың жолы: Бекболаттың тағдыры мен табандылығы
Ертеде бір кедейдің төрт баласы болыпты. Кенжесінің аты — Бекболат. Бір күні әкесі ашуға мініп, «тілімді алмайсың» деп, Бекболатты үйден қуып жібереді. Содан бері бала ел кезіп, жалғыздық пен жоқшылықты арқалап жүреді.
Бұл — жолаушының жолда тапқаны, жақсылықтың қайтып келері, ақыл мен сабырдың күшін көрсететін хикая.
Жалғыз үйдегі үміт
Бекболат қаңғып келе жатып, көл жиегіндегі жалғыз үйге кіріп, сәлем береді. Іште бір шал мен кемпір отыр екен. Олар жөн сұрағанда, Бекболат: «Әке-шешем жоқ, қаңғырып жүрген жетім баламын. Баласы жоққа бала болар едім» — дейді.
Шал мен кемпір қуанып, баланы бауырына басады. Азын-аулақ малын бақтырып, өздері тірлігін жүргізеді. Шалдың әдеті — қармақ салып, балық аулау.
Біраз күннен соң Бекболат қармақ салуды өзі қолға алады, ал шал қой бағады. Бір күні қармаққа алып балық ілігіп, үшеуі жабылып тартып та шығара алмай қалады.
Кілтті сәт: алып балықтың уәдесі
Шал көрші ауылдан жігіт шақырмақ болып кеткенде, әл бермей жатқан балық су бетіне шығып: «Мені босат, қысылған жерде бір көмек көрсетермін» — дейді.
Бекболат күмәнданады. Сонда балық: «Бір қабыршағымды жұлып ал. Қажет кезінде тұтатсаң, өзім келемін» — деп шарт қояды.
Бекболат бір қабыршақты алып, балықты босатады. Алайда көп ұзамай шал ауыл жігіттерімен келіп, балықты таппай, ашуға булығады. «Біреуге сатып жібердің» деп жазғырып, Бекболатты ұрып қуып жібереді.
Жолда табылған төрт көмек
Қайғы жұтып, ел кезіп келе жатқан Бекболаттың алдынан бірінен соң бірі қысылған жануарлар шығады. Олардың әрқайсысы «құтқарсаң, қысылғанда жәрдем берем» деп, белгі қалдырады.
Алып балық
Бір қабыршағын береді: тұтатса — балық жетеді.
Жез шудалы боз тайлақ
Қасқырдан құтқарғаны үшін шудасынан бір тал береді: тұтатса — тайлақ келеді.
Екі самұрық
Қауырсынын береді: тұтатса — екеуі де жетіп келеді.
Түлкі
Қылшығынан бір тал береді: тұтатса — иісімен өзі тауып келеді.
Уәде — құр сөз емес, аманат. Бекболат та әрбір жанды аяп, қол ұшын береді. Кейін сол жақсылық оның өмірін сақтап қалады.
Екінші шаңырақ: ауыл шетіндегі қос
Көп ауылдың шетіне іліге бергенде, бір қоста шалдың кемпірге ұрысқан даусы естіледі: «Бір бала таппай, қалған ірімшік, май, қаймақты кім жейді?» деп налиды. Сол сәтте Бекболат кіріп сәлем береді.
«Әке-шешем өліп, қаңғырып жүрген сорлымын» деген сөзді естіген шал қуанып, Бекболатты бауырына алады. Бекболат малын бағып, кешке шал мен кемпірге алданыш болып жүреді.
Ханның қызы және қауіпті шарт
Сол елдің ханы — Ақбұзау. Бір күні хан ордасында хабар тарайды: ханның сұлу қызы Қарааю қалыңмалсыз күйеуге тиеді екен. Бірақ шарты ауыр.
Шарттың мәні
- Үміткер үш рет жасырынуға тиіс.
- Қарааю таба алмаса — соған тиеді.
- Тапса — үміткердің басын алады.
Талай жігіт жанын қиған. Соған қарамай, Бекболат тәуекел етеді. Асырап отырған шал мен кемпір қанша жалынса да, ол райынан қайтпай ордаға барады.
Бекболаттың айласы: төрт көмек іске асады
Қарааюдың жеңгесі «жаман қара бала» деп кіргізгісі келмегенімен, Қарааю өзі рұқсат береді. Қыз: «Тығыл!» — дейді. Бекболат болса: «Рұқсат берсең, төрт ретке дейін тығылайын» — деп, талап қояды. Қарааю таңданып, келіседі.
1-рет: боз тайлақтың күші
Бекболат боз тайлақтың шудасын тұтатады. Тайлақ келіп, оны қалың тоғайдан асырып, мұз дарияға жеткізеді. Бірақ Қарааю бәрібір дәл айтады: «Боз тайлақтың үстінде, мұз дарияның бер жағында тұрсың».
2-рет: дария түбіндегі тығылыс
Бекболат балықтың қабыршағын тұтатады. Балық келіп, баланы ішіне салып, дария түбіне, жар көлеңкесіне апарады. Қарааю тағы да табады: «Дария түбінде, ақ жайынның ішінде жатырсың».
3-рет: жеті қабат көк
Екі самұрықтың қауырсынын тұтатса, екеуі келіп, Бекболатты жеті қабат көкке көтереді. Бірақ Қарааю оны да сезеді: «Жеті қабат көктен әрі самұрық қанатының үстіндесің».
4-рет: түлкінің ең соңғы айласы
«Өлім уақытың таянды» дегенде, Бекболат түлкінің қылшығын тұтатады. Түлкі келіп, күн шығысқа қарай қазылған іннің аузын Қарааюдың тағының астынан шығарады да: «Екі рет “жоқсың” дегенде үндеме. Үшіншіде інді айтып болғанда ғана “Мен мұндамын!” деп шық» — деп ескертеді.
Қарааю екі рет «жоқсың» деп айқайлайды. Үшінші рет ін туралы айтып болғанда, Бекболат: «Мен мұндамын!» — деп шыға келеді.
Түйін: бақ та, тақ та — сабыр мен жақсылыққа
Қыз да, ел-жұрт та разы болып, Қарааю Бекболатқа қосылады. Ақбұзау хан қартайған екен, сондықтан: «Жетім болсаң да, ел билеуге лайық екенсің» — деп, тағын Бекболатқа береді. Отыз күн ойын, қырық күн тойын жасайды.
Кейін Бекболат баяғы әке-шешесін, ағаларын алдырып, кешірім сұрап, әкесімен татуласады. Осылайша, қуылған бала қайта оралып, елге ие болған ханға айналады.
Ойға қалдыратын сабақ
- Жақсылық — жолда қалмайды, бір күні қайта оралады.
- Тәуекел мен сабыр қиын шарттың өзін еңсерте алады.
- Кешірім — жеңістің жалғасы, елдіктің белгісі.