Ахмет Байтұрсынов және ұлттық таным мәселелері
Алфавит пен жазудың қоғамдағы орны
Адамзат мәдениеті тарихында алфавит пен жазудың маңызы айрықша. Жазу — адамдарға кеңістік пен уақытқа тәуелді болмай, әлеуметтік өмірдің барлық саласында еркін қарым-қатынас жасауға мүмкіндік беретін құрал.
Жазу — халықтың рухани және мәдени өсуін, даму деңгейін танытатын, өткен мен бүгінді, бүгін мен келешекті жалғайтын алтын көпір. Еліміздің бүгінгі жетістіктеріне көтерілу жолында жазу мәдениетінің де үлесі бар екенін жоққа шығаруға болмайды, өйткені жазу — мәдениеттің ажырамас бөлігі.
Алайда жазудың өзгеруі халықтың мәдени өміріне де, әлеуметтік психологиясына да әсер етеді. Ғасырлар бойы жинақталған рухани байлық ең алдымен жазба мұра арқылы танылады. Бір жазудан екіншісіне көшу сол мұрамен байланысқа қосымша қиындықтар әкелуі мүмкін. Сондықтан алфавит пен жазу мәселесін әлеуметтік лингвистика тұрғысынан байыппен қарастыру қажет.
Қазақ жазуы тарихындағы бетбұрыс және Ахмет Байтұрсынұлы
Қазақ жазуы тарихында алғашқы түрен салған, қазақ тіл білімінің негізін қалаған Ахмет Байтұрсынұлының есімі ерекше құрметпен аталады. ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында қазақ қоғамында, өзге түркі халықтарындағы сияқты, бірнеше ғасыр бойы қолданылған араб жазуы қазақ тілінің дыбыстық жүйесін толық бере алмайтыны жиі айтылып, жазуды жетілдіру мәселесі көтеріле бастады.
Дәл осы пікірлерді миссионерлік мақсатта пайдаланған Н.И. Ильминский бастаған топ араб жазуының кемшіліктерін сынай отырып, қазақ жазуын бірден орыс графикасына көшіру идеясын насихаттады. Ильминскийдің пайымдауынша, алфавиттер көбіне дінмен бірге қабылданады: Еуропада латын әліпбиі латын шіркеуімен, орыс әліпбиі славян шіркеуімен, ал мұсылман халықтарындағы араб жазуы ислам дінінің таралуымен байланысты орныққан. Осы логикаға сүйене отырып, араб жазуын исламмен байланыстыратын құрал ретінде бағалап, түркі халықтарын орыс жазуына көшіру арқылы олардың діни және тілдік болмысын өзгертуге болады деген саясат ұстанды.
Мәселенің саяси астары
Бұл бағыт жазу мәселесін әлеуметтік саясаттың құралына айналдырып, халықтың тағдырын өз мақсаттарына икемдеуді көздеді. Кейбір қазақ оқығандары да ескі жазба тілді «татаршина», «арабшина» деп кемсітуге еріп кетті. Ал мұндай ұстанымның астарын терең түсінген Ахмет Байтұрсынұлы жазу мен діннің байланысына назар аударып, халықты жазуынан айырудың әлеуметтік салдары ауыр болатынын ескертті.
Ахмет Байтұрсынұлы пікір білдірумен ғана шектелмей, 1910 жылдардан бастап араб графикасын қазақ тілінің дыбыстық жүйесіне икемдеп, реформалауға кірісті. Нәтижесінде реформаланған қазақ графикасы пайда болып, 1924 жылы Орынборда өткен қырғыз-қазақ білімпаздарының тұңғыш құрылтайында ресми қабылданды. Бұл жазу халық арасында «Байтұрсынов әліпбиі», «Байтұрсыновтың төте жазуы» аталды. Оны Е.Д. Поливанов пен Н.Ф. Яковлев сияқты ғалымдар жоғары бағалады.
Байтұрсынұлы реформасының әлеуметтік-лингвистикалық жетістіктері
Ахмет Байтұрсынұлы қазақ жазуының тағдырын шешкен ғұлама ғалым ретінде араб графикасын тұңғыш реформалаушы және соған сай емле ережелерін жүйелеуші болды. Оның әліпбиі қазақ тілінің сингармониялық жүйесін барынша дәл беруге бағытталды.
Негізгі идея: аз таңбамен көп мүмкіндікті қамту
Ғалым қазақ тіліндегі дыбыстардың жуан-жіңішке айтылуын ескеріп, толық жүйені жеке-жеке таңбалауға кететін 43 белгі орнына, дәйекшіні қоса отырып 25 белгімен жазу техникасын ұсынды.
Дәйекші — жіңішкеліктің жүйелі көрсеткіші
Дәйекші сөз ішіндегі дауысты мен дауыссыздардың, тіпті тұтас сөздің жіңішке айтылуын білдіретін белгі қызметін атқарды. Бұл қазақ тіліндегі үндестік заңын жазуда дәл жеткізудің тиімді тетігі болды.
Дауысты–дауыссыз тәуелділігі
Байтұрсынұлы дауыссыз дыбыстардың жуан-жіңішкелігі дауыстыларға тәуелді екенін дәл көрсетіп, қазақ орфографиясын тілдің табиғи заңдылықтарына сәйкестендірді.
Фонологиялық жіктеу және таңбалау принципі
Ғалым фонема статусына ие дыбыстар мен фонемалық қызмет атқармайтын дыбыстарды ажыратып, әліпбиде мағына айыратын бірліктерді ғана жеке әріппен белгілеуді ұстанды.
Байтұрсынұлы көтерген проблемалық сұрақтар
- Неге бір фонетикалық жағдайда дыбыстар әртүрлі естіледі (мысалы, сыз/сіз)?
- Неге сөйлесімде қолданылатын дыбыстардың бәрін жеке әріппен таңбалау мүмкін емес?
- Неге әріп таңбасы жеке дыбыстың емес, акустика-артикуляциялық тұрғыдан жақын дыбыстар тобының белгісі бола алады?
- Ұқсас дыбыстар тобы мен адамның санасындағы «дыбыстың психологиялық бейнесі» арасында байланыс бар ма?
Сондай-ақ ғалым түркі тілдерінде жуан қ/ғ және жіңішке к/г/е дыбыстарын даралап, оларға жеке таңба арнады. Бұл сингармониялық корреляцияны айқындаудағы маңызды қадам болды.
Термин жасау мәдениеті және тіл тазалығы
Ахмет Байтұрсынұлы қазақтың ғылыми терминологиясын қалыптастыруда ерекше еңбек сіңірді. Ол терминдерді қазақ тілінің ішкі мүмкіндігі арқылы жасауды мақсат тұтты: бастауыш, баяндауыш, басқарма, хабарлама сияқты атаулар соның айғағы.
Өкінішке қарай, 1937–1938 жылдардағы әкімшілік-әміршілік жүйе көптеген бастамаларды тұншықтырып, кейінгі кезеңдерде тіл мен жазуды орыстандыру бағыты ұзақ уақыт үстем болды. Ғалым өзге тілден енген сөздер тіліміздің табиғатына және әуезіне әсер етіп, сөздік қорды шұбарлайтынын ескертіп, кірме сөздерді қазақ тілінің дыбыстық заңдылықтарына бейімдеп қолдануды ұсынды.
Принциптік тұжырым
«Тілі жоғалған халықтың өзі де жоғалады» деген ой — тіл саясаты мен жазу мәдениетіне қойылатын ең жоғары талаптың қысқа әрі нық формуласы.
Дыбыстар жүйесі, қосымша әріптер және жазу тәжірибесі
Х және Һ туралы көзқарас
Байтұрсынұлы өз әліпбиіне һ дыбысын тұрақты әріп ретінде енгізбеген: ол көбіне одағай сөздерде ғана ұшырасады деп есептеді. Ал х дыбысы араб-парсы арқылы еніп, қазақ сөздік қорына сіңгендіктен, оны сақтауды жөн көрді.
Бүгінгі жазу тәжірибесінде х дыбысының фонемалық қасиеті жөніндегі бірізділіктің әлсіздігі (мысалы, хабар/қабар; қош/хош) орфографияда қиындық тудыратыны байқалады.
И және У: жарты дауыстылар мәселесі
Ғалым и мен у дыбыстарын жарты дауысты деп көрсеткен. Кейінгі кезеңдерде бұл дыбыстардың статусы туралы бірізді ұстанымның болмауы (тиын — ты+йын; су — сұу тәрізді талдаулар) жазу тәжірибесінде түсінбеушілік туғызғаны белгілі.
Сауатты жазу мәдениеті тек оқулықпен шектелмейді: көшедегі жарнама, кісі аты-жөні, жер-су атаулары сияқты күнделікті мәтіндерде де жауапкершілік қажет.
Қосымша дыбыстарды таңбалау
Байтұрсынұлы ц, ч, в, ф, щ сияқты дыбыстарды қазақ тілінің негізгі сингармониялық фонемалар құрамына қоспай, оларды жазудың жолдарын қосымша әріптер арқылы түсіндіріп отырған.
Графика ауыстырудың тәуекелі: тарихи сабақ
Ахмет Байтұрсынұлы араб жазуынан бірден бас тартып, латынға көшуді өздігінен артықшылық деп танымаған. Ол латынға көшуден пайда айқын болғанда немесе латынға ауысудың машақаты мен шығыны араб әріпін түзетуден аз болғанда ғана қарастыруға болатынын айтқан.
Шынында да, бір графикадан екіншісіне асығыс көшу қоғам мен тіл тәжірибесіне қиындық әкелуі мүмкін. Мәселен, Түркияда латынға өткен кезеңде қ/к дыбыстарын бір ғана k таңбасымен белгілеу кейінгі ұрпақтың артикуляциялық дағдысына әсер етті; ә дыбысының бірқатар таңбалану ерекшеліктері де оқу мен айтылымда қиындық туғызды. Әзербайжанда ң дыбысының алфавитте жүйелі таңбаланбауы, өзбектерде ң дыбысын нг түрінде беру тәжірибесі де осындай салдарға мысал бола алады.
Бұл деректер қазақ жазуының негізін қалаған Байтұрсынұлы әліпбиінде үндестікке сай дәлдік пен жүйелілік сақталғанын, көптеген кемшіліктің алдын алғанын көрсетеді.
Қорытынды: тіл, жазу және ұлт мүддесі
Ахмет Байтұрсынұлы ана тіліне әлеуметтік-лингвистикалық тұрғыдан айрықша мән берді. Ол баланы әуелі өз тілінде оқытып, өз тілінде жазу-сызуға үйретіп, тілдің жүйесін танытып алған соң ғана өзге тілдерді меңгертудің дұрыс екенін атап көрсетті.
Ұлтқа «атадан аздырмай жеткен мүлік» ретінде келген тіл мұрасын быт-шыт ету — ұнамды іс емес. Сондықтан орфография мәселесінде Байтұрсынұлы ұстанған принциптерді басшылыққа алып, ана тіліміздің мүмкіндігін толық пайдалану, ғылым тілін өз ішкі ресурстарымыз арқылы дамыту, сырттан енген терминдерге балама табу немесе оларды тілдің дыбыстық заңдылықтарына сай жазу — бүгін де өзекті міндет.
Бағдар
Байтұрсынұлының өсиеті мен мұрасы тіл жанашырлары үшін — бағыт көрсететін өлшем, ал жазу мәдениеті үшін — жауапкершіліктің биік стандарты.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Әліппе айтысы. Қарағанды: ҚарМУ, 1990. 106 б.
- Уәли Н. «Ахмет Байтұрсынұлы және қазақ жазуының онтогенездік дамуы». Ұлттық рухтың ұлы тіні: ғылыми мақалалар жинағы. Алматы: Ғалым, 1999. 268–281 б.
- Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. Алматы: Ана тілі, 1992. 448 б.
- Мәжітаева Ш. «Қазақ (араб) жазуының тарихы хақында». Ұлттық рухтың ұлы тіні: ғылыми мақалалар жинағы. Алматы: Ғылым, 1999. 281–288 б.
- Жүсіпұлы М. Ахмет Байтұрсынов және қазіргі қазақ тілі фонологиясы. Алматы: Ғылым, 1998. 216 б.
- Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. Алматы: Ғылым, 1999. 581 б.
- Джунисбеков А. Сингармонизм в казахском языке. Алма-Ата: Наука, 1980. 78 с.
- «Ахмет Байтұрсынов және ұлттық таным мәселелері». Аймақтық ғылыми-практикалық конференция материалдары (16 наурыз, 2007). Қостанай: Қостанай МПИ, 2007. 36–39 б. (Садуақас Нұрбол Абдуллаұлы)