Қандай бота
Бағланбайдың Бозінгені туралы хикая
Ерте заманда Бағланбай деген кісінің Бозінген атты бір жақсы түйесі болыпты. Бірақ ол өмірінде бірде-бір рет боталамаған екен.
Кеңес сұрау және жетім баланың сөзі
Бір күні Бағланбай ауыл адамдарына: «Жақсы көретін Бозінгенім боталамады. Не ақыл айтасыңдар?» – дейді. Жиналған жұрттың ешқайсысы жөнді кеңес айта алмай қалады.
ЖЕТІМ БАЛАНЫҢ АҚЫЛЫ
— Айналайын, ағайлар, мендей жетім балалар босағадан сығалар.
Ақсақалдар, қақпасаң, бір сөз айтайын, құлақ салып тыңдасаң,
ашу-жанжал қылмасаң, тойыңды жеп қайтамын.
Бозінгенді алдырсаң, үстіне кілем жаптырсаң, жібектен бұйда тақтырсаң, шытырма қазық қақтырсаң — Бозінген бота туады.
Мәпелеп, шал мен кемпірге әлпештетіп бақтырсаң...
Баланың сөзін құп көрген жұрт айтқанын бұлжытпай орындайды: Бозінгеннің үстіне қалы кілем жабылып, жібек бұйда тағылады, шытырма қазық қағылып, оны шал мен кемпірге бақтырады.
Ғажайып бота және опасыздық
Уақыты жетіп, Бозінген басы алтын, бөксесі күміс бота табады. Оны бағып жүрген кемпір мен шал қуанып, Бағланбайдан сүйінші сұрамақ болып жолға шығады.
Бірақ ауылдағы қу саудагерлер олардың сөзін естіп, ашкөздікке салынады: інгенді сатып, ақшасын бөлісуді, ботаны темір үйге қамап, кейін оны да сатып жіберуді ұсынады. Кемпір мен шал көнбеген соң, қорқытып-үркітіп, ақыры зорлықпен көндіреді.
НАЗАР АУДАРЫҢЫЗ
Бұл жерден хикаяның ең өткір өзегі көрінеді: ашкөздік пен қорлық адамды ақылдан айырып, әділетті бұзады.
Бозінгенді базарға апарып сатады. Керуеншілер түйені жетелеп алып кеткенде, інген ботасын сағынып, боздап, зар төгеді.
БОЗІНГЕННІҢ ЗАРЫ
— Жаралғаннан жасымнан күйіп-жанып сабылдым.
Ақырында аңырап, базарға түсіп сатылдым.
Жас ботамнан айырылып, бұлай болар не қылдым?!
Мен ботамды сағындым...
Керуен түні: құстардан сұрау
Керуеншілер жолда қонып, тынығады. Бозінген дерті ішіне сыймай, әуедегі ұшқан құстардан ботасын сұрап, зарын айтады: ителгі, сұңқар, бүркіт, күшіген, үкі — бәріне жалбарынады. Бірақ ешқайсысынан жауап ала алмайды.
ЗАРЛЫ СҰРАҚ
— Ел ішінде қайғырған, енесінен айырылған, зарлап-боздап қайғырған жетім бота көрдің бе?
Түндерде ұшып келдің бе? Күндіз-түні зарлаған, көзінен жасы парлаған жетім бота көрдің бе?
Ақыры Бозінген ботам өлген шығар деп, одан сайын еңірейді: «Не жазығым бар еді?» деп, көз жасы көл болады.
Бағланбайдың ұлдары інгенді таныды
Керуен бір жерде бес-алты күн аялдайды. Сол маңмен Бағланбайдың екі ұлы базардан қайтып келе жатып, боздаған үнді естіп, Бозінгенді таниды. Олар керуеншілерге келіп, жөн сұрайды да, түйенің қалай сатылғанын біледі.
КЕРУЕН БАСЫНЫҢ ШАРТЫ
Керуен басы інгенді бір қалада алпыс ділдә беріп алғанын айтады да, ақшасын әкелсе, түйені қайтарып беруге келіседі. Бірақ он күннен қалмай келуді талап етеді.
Екі жігіт бес күнде кемпір мен шалдың үйіне жетеді. Кемпір мен шал қорқып, тығылып қалады. Екі қыз ғана шығып, інген «өздігінен қашып кетті» деп алдайды.
Жетім ботаның үні шындықты ашты
Дәл сол сәтте бота еметін уақыт болып, алыстан боздайды. Дауысты естіген екі жігіт алдаудың беті ашылғанын ұғып, қыздарға қатты айтады: енесінен айырып, жас ботаны зарлатқандардың пейілі тар екенін беттеріне басады.
Осыны естіген кемпір мен шал өздері шығып, жалынып, болған шындықты мойындайды. Жігіттер мән-жайды түсініп, оларды кешіреді де, алпыс ділдәні алып, күн-түн демей керуенге қайта аттанады.
Қайта қауышу
Жігіттер ақша апарып, керуеншілерден інгенді қайтарып алады. Елге қарай жол тартқанда, Бозінген де үміт пен үрейдің арасында тағы зар айтады: «Ботам өлі ме, тірі ме?» деп жүрегі алып-ұшып келеді.
ҮМІТ
— Орындалды тілегім, қуанып келеді жүрегім!
Аман-есен бар ма екен? Ботамды көріп, аналық жарылар ма екен жүрегім?!
Ауылға таяғанда ботаның қарасын көріп, Бозінгеннің тұла бойы босап, көз жасы тағы да төгіледі. Енесі мен бота қауышып, ақыры мауқын басады.