Мұрат пен Татьяна бір мектепте оқитын

— Сөз адамның тағдырын шешетін сигнал ғой?.. — деді Мұрат.

— Неліктен олай дейсің? Дәлелде, — деп Татьяна оның сөзін бөлді.

Бұл әңгіме Мұрат институтты бітіріп, ертең әскерге аттанар алдындағы кеште басталған еді. Мұраттың ойынша, сөзсіз бітетін іс те, орындалатын жұмыс та жоқ: сөз адамды өмірдің теңізіне батырып та жібереді, қайықтай алып та шығады, тіпті аспанға да көтереді. «Сөз сүйектен, таяқ еттен өтеді» деген мақалдың астарында үлкен мағына бар деп түсінді ол.

Бірақ Мұрат үшін бұл — жай шешендік емес, ең алдымен, өз тағдырына қатысты шындық еді. Ертең кеткелі тұрған соң, ол Татьянаға төрт жылдық бірге жүрген уақыттың нүктесін қоймай, ең маңызды сұрақты төтесінен қойды: «Не ойың бар — бәрін ашып айт. Маған қашан тұрмысқа шығасың?» Ойды сөзсіз тану қиын; сондықтан соңғы рет сырласу керек деп шешті.

Мұрат мектепте оқып жүргенде-ақ Татьянаны ұнататын. Мінезі жуас, ұялшақ, ауызша сөзге олақ болғанымен, қолына қалам алса, ойы теңіздей тасып кететін: өлең де жазатын, аз сөзбен көп мағына беруге тырысатын.

Бірақ ұялшақтық жолын кесті. Ол танысу үшін Татьяна оқитын бөлімге ауысуға да өтініш берді, алайда бәрі орындалмады. Ең сорақысы — жазған хатын бір ай қалтасында сақтап жүріп, бере алмай, ақыры бірге оқитын пысықтау бала арқылы жіберді. Әлгі бала хатты басқаларға көрсетіп қойып, Мұрат көптің күлкісіне қалды. Татьянаға хат тимей, әзілі мол қауесеттің жеміне айналды.

Мұрат бұл жағдайды үлкен сабақ санады. «Өмірде мұндай комедия болуы мүмкін. Енді соған өзім тыйым салуым керек», — деп түйді ол. Бірақ бұл оның сезімін кемітпеді: керісінше, Татьянаға деген ықыласын реттеп, нақты қадамға көшуге бекінді.

Бір күні кешкісін клубтан қайтып келе жатқан Татьянаға жолықпақ болды. Қыздардан бөлініп, оңаша қалса екен деп іштей тіледі. Ақыры қарсы жолығып: — Татьяна! Айыпқа санама. Сен жөнінде мен үлкен қателік жасаған адаммын. Сол ұрыншақ ісім үшін кешірім сұраймын… — деді.

— Оқасы жоқ. Айыпты деп санамаймын да, — деді Татьяна.

Мұрат жалғастырмақ болып еді, кенет даусы өшіп қалғандай, тұтығып қалды. Ұялып, сөз таппай тұрды. Жазғанда төгілетін ой ауызша келгенде бытырап кететінін тағы сезді. Ақыры қалтасындағы хатын шығарып, көз ілеспей оқып жөнелді. Татьяна еріксіз күліп жіберді. Ал Мұрат ештеңеге қарамай, соңына дейін оқып шықты.

Хатты оқып болған соң ғана тілі ширағандай: — Татьяна, орыс тілі ана тілім емес. Оның үстіне өз ана тілімде де ауызша айтуға олақпын. Сондықтан өз қолыммен жазған хатымды оқып бердім. Бір ғана өтінішім бар: осыны басқаға айтып, күлкі етпе… — деді.

Татьяна күлкісін тежегенмен, хаттағы шынайы сезім оны толқытты. Сезіммен жазылған әдемі сөз қыздың қиялын қияға жетелеп, жанын жадыратты.

— Мұрат, егер хатты өзің жазсаң, ауызша да айтып көрші? — деді ол.

Татьяна осы естелікті айтып болып: — Мен сенің сезімтал екеніңді сол кезде-ақ байқадым. Ауызша шешен болмасаң да, сөзіңнің сапасын бағалап, сені жақсы көргенмін, — деді әзіл араластырып.

Мұрат та келісіп: — Әңгіме сөздің көптігінде емес, сапасында; сана мен салмақта, — деді.

Мұрат ойды әрі қарай кеңейтті: адам сөйлемейінше, оның қандай адам екенін тану қиын. Сөзден адамның ақылы да, талғамы да, көрген-білгені де байқалады. Тіпті адамның шыққан ортасы да сөзінен білінеді.

Мысал ретінде ол студенттер мен қызметкерлерді салыстыруды ұсынды. Студенттердің әңгімесі көбіне оқу, баға, емтихан, болашақ жоспар төңірегінде өрбиді. Ал қызметкерлер сөзді өз ісіне қарай қозғайды: бухгалтер есеп-қисапты айтады, редактор материалдың сапасын талқылайды, директор мекеменің дамуын сөз етеді. Тыңдай білсең, адамның кім екенін сөзінен-ақ аңғаруға болады.

Әңгіме соңында Мұрат тағы бір ғажайып оқиғаны айтпақ болып оқталды. Татьяна: — Айт, тыңдап отырмын, — деді.

(Қолжазбаның бұдан кейінгі беттері жоғалған.)