Сөз жоқ, мынау сол қыздың бет пішіні
Күзгі тыныштыққа жетемін деген үміт
Кхирода ел кезіп, күн көру үшін талай есік жағалап жүріп, ақыры бір жігіттің құшағында сая тапқандай еді. Енді сол да оны қаңғыртып кетті. Тірі қалу үшін тағы біреудің құшағын іздеу деген ойдың өзі жиренішті көрінді. Жасы да жер ортасына таяп қалған.
Өмірдің «күзгі» шағы
Жастық дәурені өткен соң да өмірдің бір тамаша кезеңі болады: жарқын жүзді күздің шуақты күніндей тыныш әрі тұңғиық, мөлдір шақ. Бұл тұста өмір бағының жемісі толықсып, көкорай шалғын ұзарып, бәрі өз орнына түскендей сезіледі.
Жастықтың елең-алаңында албырттықпен шалыс басқан қадам енді ерсі көрінеді. Біз өткен жақсылық-жамандық, қайғы-қуаныш арқылы ойымыз шыңдалып, қиял қуып адасудан бой тартамыз да, өз шамамыздың тар шеңберінде өмір сүруге мойынсұнатын боламыз.
Бұл кезде бетке әжім түседі, бірақ көңіл қартаймайды. Ұзақ жыл отасқан өмірден кейін адамның даусы, күлкісі, көзқарасы ішкі табиғатымен үйлесіп, бет-әлпеттен мінездің табы сезіле бастайды. Қол жетпесті арман етіп елегізу азаяды, бізді тастап кеткендерге өкпе кемиді, ал алдағандарға кешірім көбейеді.
Дәл осы іңірлі шақта қасыңда адал, сенімді серік болса ғана жан тыныш табады. Ал егер кештетіп келгеніңде үйде шамың жағулы, төсегің салулы тұрмаса — ол нағыз сор.
Сатқындық және құлаудың шегі
Кхирода оянса, қасында жатқан жігіт жоқ: қашып кетіпті. Оның сырға, білезік секілді іліп алар бар асылын да ала кеткен. Енді үш жасар баласына сүт әперетін де, пәтер ақысын төлейтін де қаражаты қалмады. Сол сәтте өзінің отыз сегізге келгені де есіне түсті.
Өзін жоғалту
Бұл жалғанда оны жақын көрер бір адам жоқтай сезілді. «Жұрт секілді тым болмаса отбасы болып, соның алдында да өлмедім» деген ой жанын қарып өтті. Кірпігіне бояу жағып, бет-аузына әр беріп, егде тартқан жасын жасыруға қайта мәжбүр ме? Біреудің жүрегін торуға тағы да майяның торын құра ма?
Осы жиренішті ойлардың өзі Кхироданы іштей күйретті. Ол сылқ етіп құлай кетті де, басын жерге соқты. Күні бойы нәр татпай, өліктей жатып қалды.
Кеш қарайғанда үй іші қаракөлеңке тартты. Бір кездері бірге жүрген жас жігіт ойда жоқта есік қағып: «Кхиро, аш есігіңді!» — деп айғай салды. Кхирода есікті шалқасынан ашып, ызалы жолбарыстай атылып шықты. Қолында сыпырғыш бар. Қызық қуған әлгі жас жігіт көз ілеспей зыта жөнелді.
Қайтарылмас сәт
Айғай-шудан үйде жатқан бала оянып кетті. Күні бойы аштан жылап-жылап, титықтап ұйықтап қалған еді. «Апа!» — деп шырылдады. Кхирода баласын төсектен жұлып алып, кеудесіне қысты да, далаға жүгіріп шықты. Сол бетімен құдыққа күмп беріп кетті.
Дауысқа елеңдеген көршілер шам ұстап жан-жақтан жиналды. Олар Кхирода мен баланы құдықтан лезде алып шықты. Бала шетінеп кеткен екен. Анасы ес-түссіз талып жатыр.
Ауруханада жатып Кхирода оңала бастады. Бірақ басын көтеріп, жүруге жараған сәтінде-ақ судья оны «балаңды өлтірдің» деп жауапқа тартты.
Судьяның қаталдығы: әділет пе, көзқарас па?
Судья Мохитмохон Датт — көрнекті мемлекет қызметкері. Бұл істі сотта аса қатал жүргізіп, Кхиродаға дарға асу үкімін кесті. Адвокаттар бақытсыз әйелдің ауыр халін айтып, жеңілдік сұрады, бірақ ештеңе өнбеді. Судья мұндай жеңілдікке себеп бар-ау деген ойды да қаперіне алмады.
Екіұдай сенім
Оның ішкі ұстанымында бір түйін бар еді: ол үнді әйелдерін сырттай «періште» деп білетін, бірақ іштей сенбейтін. «Неке шартынан аттап кетуге бейім» деп ойлайтын. «Тізгінін сәл босатсаң, қоғамда бірде-бір адал әйел қалмас» дейтін.
Бұл көзқарас кездейсоқ емес-ті. Оны түсіну үшін судьяның жастық шағында басынан өткен бір оқиғаны білу қажет.
Жастық шағы: Бинодчондро деген есімнің көлеңкесі
Колледждің екінші курсында оқып жүрген Мохитмохон Датт бүгінгіден мүлде басқа болатын: алтын жақтаулы көзілдірік, шоқша сақал, сұлу мұрт, еуропаша қойылған шаш — бәрі оны XIX ғасырдағы Қартик құдайының суреттеріндей көрсететін. Сән-салтанатқа жақын еді, қызықтан да құр қалмады.
Олардың үйінің қасында жас жесір келіншек тұрды. Аты — Хемшоши, жасы он төрт-бес шамасында. Жесірлік тұсауы оны өмір қызығынан аулақ ұстап, ал сырттағы дүние оған алыс жағалаудағы ғажайып бақыт сарайындай болып көрінетін.
Терезе сыртындағы «бақыт»
Хем бос уақытында бөлмесінде оңаша отыруды жақсы көретін. Көшедегі жұртты қызыға бақылап, саудагерлердің даусына елеңдеп құлақ түретін. Бәрі оған бақыттыдай көрінетін. Ал мұздай киінген Мохит күн сайын олардың терезесі түбінен алшаңдай өтіп жүретін. Қыз қиялы оны аспанға шығарып, періштелер қатарына қосты.
Бір күні Мохит үйінің терезесі іңірде жарқырап жанып тұрды. Ар жағынан ән дауысы, би үстіндегі білезіктің сартылы естілді. Хем түні бойы көз ілмей, қарсы үй терезесіне түскен көлеңкеге телмірді. Жұлдыз жарығы деп, отқа түсетін пәруана секілді, ол да сол жарқыраған терезені ұжмақтың терезесіндей көрді.
Күндердің күнінде Мохиттың қомағай көзі терезе алдында отырған ойшыл қызды байқап қалды. Ол «Бинодчондро» деп қол қойып, бірнеше рет хат жазды. Ақыры Хем ұяла-ұяла жауап берді. Үміт пен күдік, қуану мен қысылу қыз жүрегінде арпалысты.
Қашу
Бір түні Хемшоши әке-шешесін, інілерін тастап, Мохитпен қашуға бел буды. Ол өзін әлі де «Бинодчондро» деп атайтын. Екеуі күймелі арбаға мінген сәтте-ақ «тәңір» тұтқан жігіттің шынайы сиқы байқалды. Хемнің бойын өкініш билеп, көз жасы парлап кетті.
«Жалынамын, әкетпеңіз мені үйімнен!» — деп жалбарынды ол. Бірақ періште сымағы тыңдамады: қыздың аузын басты, аттар жұла жөнелді. Қараңғы күйме ішінде Хемге күндегі тыныш отбасы тіршілігі жұмақтай көрінді. «Өз үйіңде, өз бөлмеңде тыныш ұйықтағаннан артығы бар ма?» деген ой жанын тіліп өтті.
Ол тағы да жалынып: «Қазір түн іші! Әке-шешем әлі тұрған жоқ. Апарып тастаңыз үйіме!» деді. Бірақ Мохит оны екінші класты вагонға мінгізіп, белгісіз жаққа алып кетті. Біраз уақыттан кейін өзі басқа жолға түсіп, «періште» де, «ұжмақ» та ғайып болды. Ар-ұяттың батпағына белшесінен батқан Хем жалғыз қалды.
Қаталдықтың түбі: өз күнәсін жасыру
Мохитмохонның өмірінен бір ғана оқиға айтылды — басқасын қазбалаудың қажеті шамалы. Бүгінгі күні оның бойынан мін табу қиын: мезгілімен құлшылық етеді, шастраны үзбей оқиды, балаларына йоганы үйретеді, жесір әйелдерді қатал бақылауда ұстайды. Жесір сорлылар ең түкпіргі бөлмелерге қамалады: ол жаққа жел де еркін кірмейді, ай мен күн сәулесі де түспейді.
Бір кезде өзі бірнеше әйелдің алдында кінәлі болған адам, енді қоғам алдында «сәл жазықты» әйелдерді аяусыз жазалайтын болды.
Түрмедегі кездесу: жүзіктің ішіндегі шындық
Кхиродаға өлім жазасы кесілгеннен кейін бірнеше күн өтті. Мохит түрменің бақшасына көкөніс (себзе) алуға келді. Сонымен бірге «сотталған әйел тәубеге келді ме?» дегенді де байқай кетпек болды.
Әйелдер бөліміне кіргенде алыстан айғай-шу естілді. Камераға кірсе, Кхирода надзиратель әйелмен керісіп жатыр екен. Мохит ішінен мысқылдап күліп: «Ажалдың аузында тұрса да ұрысты құр жібермейді-ау» деп ойлады.
«Жүзігімді берсін!»
Мохит жақындай бергенде Кхирода қол қусырып, жалынған күйде: «Судья-бабу, өтінемін, айтыңызшы мынаған — жүзігімді берсін!» — деді.
Надзиратель түсіндірді: Кхирода жүзікті шашының арасына тығып әкелген, ол байқап қалып алып қойған. Мохит тағы мысқылдап: «Ертең дарға асылғалы отырса да жүзік даулайды…» деп ойлады.
Ол надзирательге: «Көрсетші, не қылған жүзік?» деді. Жүзіктің бір көзінде піл сүйегінен жасалған әшекейлі шеңберше бар екен; ішінде шоқша сақалды, сұлу мұртты жас жігіттің суреті тұр. Екінші көзінде алтынға ойылып: «Бинодчондро» деп жазылыпты.
Танылу
Мохит шошып кетті. Өзі қып-қызыл шоқты жалаңаш қолымен ұстап алғанын енді сезгендей болды. Көзін жүзіктен әрең алып, Кхироданың бетіне үңіле қарады. Ұялшақ жүзінде махаббаттың табы ойнаған бір кездегі жас қыз — сонау бір түні көз жасына тұншығып жылаған Хемшоши — есіне түсті.
Бұл жүзді ол жиырма төрт жыл бұрын көрген еді. Сөз жоқ, алдында тұрған — сол. Мохит жүзікке қайта қарады да, басын көтергенде, сорлы әйел болмашы сәулеге нұрланып, алтыннан құйған періште мүсініндей жарқылдап тұрғандай көрінді.
Аударған: С. Шаймерденов