Ортаншы жігіт
Үш ұлға берілген үш зат
Бір адам үш ұлын қасына шақырып алып: — Мен қартайдым, — дейді. — Дәм-тұзым таусылар мезгіл таяған сияқты. Сендердің қамдарыңды ойлайтын уақыт туды.
— Сендерге қалдырар ақшам жоқ. Қазір үшеуіңнің қолдарыңа ұстатқалы отырғаным да арзан-қол дүниелер ғана. Жолға қамданыңдар: мен бергелі отырған заттарды көзі көріп, құлағы естімеген елді тауып қайтыңдар. Егер сондай жер тапсаңдар, үшеуің де бақытты боласыңдар, мұраттарыңа жетесіңдер.
Үлкен ұл
Әтеш
Ортаншы ұл
Шалғы
Кенже ұл
Мысық
Әтештің бағасы: уақыттың өлшемі
Әкесі қайтыс болғаннан кейін, үлкен ұл әтешін қолтығына қысып, жолға шығады. Қанша ел аралап, қанша шаһар мен ауылға кірсе де, ешкім оның әтешіне қызықпайды. Шаһарға таяған сайын мұнара басында желбағарға орнатылған темір әтеш көзге түседі; ауылда тіпті одан да көп: қора-қорада сырыққа қонақтап, «кү-кә-ре-ку» деп отырғандары қаншама.
«Сірә, мына әтеш мені мұратқа жеткізбес», — деп ойлаған жігіт ақыры бір аралға тап болады. Бұл аралдың халқы тума-бітті әтеш көрмеген екен, сондықтан түннің қай уағы болғанын ажырата алмайды: таңның атқанын, күннің батқанын ғана біледі. Ал түн ортасында оянып кетсе, уақытын шамалай алмай дал болады.
Жігіттің таныстыруы
— Қараңдар, халайық! — дейді ол. — Қандай тамаша құс! Басында жалт-жұлт еткен қызыл тәжі бар, аяғында серілерше өкшесіне темір байлаған. Бір түнде үш рет шақырып, уақытты білдіреді: соңғысы — таң атты дегені. Ал егер күндіз шақырса, ол — ауа райы бұзылады деген белгі.
Жұрт әтешке қатты қызығады. Түні бойы көз ілмей, әтештің «сағат екіде, төртте, алтыда» шақырғанын тамашалап, таңды атырғандары бар. Ертеңінде олар: — Әтешіңді сатпайсың ба? Ақысына не аласың? — деп сұрайды.
— Егер бір есекке жүк болатындай алтын берсеңдер, әтешімді сатуға да болатын шығар, — дейді жігіт. Арал тұрғындары: «Мұны тегін бергенмен бірдей ғой!» — деп ду етіп, сұраған алтынын сол жерде алдына үйіп тастайды.
Үлкен ұл үйіне мол олжамен оралғанда, інілері таңырқап қалады.
Шалғының бағасы: еңбектің жеңілі
Ортаншы ұл: — Енді шалғымды алып, мен де жолға шығамын, — дейді. Ол да талай ел кезеді. Бірақ қайда барса да, иықтарына өзінікіндей шалғы асынған шаруалар жолыға береді. Үміті үзілуге айналған шақта ол да бір аралға кезігеді.
Бұл аралдың халқы бұрын-соңды шалғы көрмеген екен. Бидай піскенде оны зеңбірекпен атқылап құлататын көрінеді. Бірақ бұл жұмыс оңай емес: біреудің оғы масақтан асып кетсе, біреудікі сабағына тимей, масағын ғана қағып түсіреді де, астық шашылып, рәсуа болады. Оның үстіне тарсыл-гүрсілден құлақ тұнады.
Көрініс
Ортаншы жігіт егістікке кіре сала шалғысын сілтеп, бидайды ора бастайды. Қимылына көз ілеспейді: аз ғана уақыттың ішінде алқапты лезде орып бітіреді. Арал тұрғындары әуелде мелшиіп, тіл қатуға да шамалары келмей тұрып қалады.
Артынша олар: — Мына керемет құралыңды бізге сат! — деп жалынады.
— Егер бір атқа жүк боларлықтай алтын берсеңдер, шалғымды бере салуым да мүмкін, — дейді жігіт. Сұраған алтынын алып, ол да үйіне қайтады.
Ортаншы ұлдың да алтын арқалап келгенін көрген кенже ұл шыдап отыра алмайды.
Мысықтың бағасы: табиғи тәртіп пен күтпеген салдар
Кенже ұл да бақытын сынап, мысығын өткізе алатын жер іздеп жолға шығады. Алайда ол жүрген өңірлерде мысық көп болғандықтан, ешкім оның мысығына назар да аудармайды. Тіпті кей жерлерде мысық көбейіп кетсе, жаңа туған марғауларын өзенге лақтырып жіберетін сұмдықты да көреді.
Ақырында ол кеме мініп, теңізге шығады. Бірнеше күннен соң бір аралға келіп тоқтайды. Бұл аралда, шамасы, мысық дегенді ешкім көрмеген. Ал тышқанның көптігі сонша — тал түсте өріп жүр: орындықтан үстелге, үстелден орындыққа секіріп, елдің мазасын алады. Тышқаннан құтылудың амалын жұрт білмей дағдарған, тіпті корольдің өзі де тыным таппапты.
Мысықтың «жұмысы»
Жігіт мысығын жерге түсіре салады. Мысық лезде король сарайының екі үлкен бөлмесін тышқаннан тазартып шығады. Сол сәтте-ақ жұрт корольға: — Мына ғажап хайуанатты сатып алыңыз! — деп жалына бастайды.
Король жігіттен: — Мысығыңды сатпайсың ба? Құны қанша? — деп сұрайды.
— Егер үстіне алтын артқан бір өгіз берсеңдер, келісуім мүмкін, — дейді кенже жігіт. Король сұрағанын береді. Жігіт мол олжамен еліне бет алады.
Күтпеген бұрылыс
Мысық сарайдағы тышқандарға қырғидай тиіп, қызыл өңештен ары асырып жібереді. Ақыры күпті болып, жүрегі айнып, су іздей бастайды. Көкке қарап: «Мәу-мәу-мәу!» — деп мияулайды.
Король мен нөкерлері бұрын-соңды естімеген жат дауыстан шошып, бәрі сарайдан қашып шығады. Содан король уәзірлерін жинап, мысықтан құтылудың амалын ақылдасады. «Күнде қорыққанша, үйренген жау — тышқандардан-ақ жапа шеге берейік», — дейді жұрт.
Ұзақ кеңескен соң, мысыққа елші жіберіп: «Өз еркіңмен сарайдан шық, әйтпесе күштеп шығарамыз» деп ескертуге тоқтайды.
Елші келіп: — Әй, мысық, есен-сауыңда сарайдан кетесің бе, жоқ па? — дейді. Таңдайы кеуіп, шөл қысқан мысық жөн жауап қайтарудың орнына бұрынғысынан да қаттырақ: «Мәу-мәу-мәу!» — деп мияулайды. Елшіге бұл «жоқ, жоқ, жоқ» дегендей естілсе керек.
Елші корольға барып, мысықтың «жауабын» жеткізеді. Сонда уәзірлер: — Онда оны күштеп көндіреміз, — дейді. Бірнеше зеңбіректі сүйретіп әкеліп, сарайды көздеп атқылай бастайды.
Алғашқы доп мысық отырған бөлмеге түскен сәтте-ақ, ол терезеден секіріп, тайып тұрады. Бірақ король мен уәзірлері мысықтың қашып кеткенін білмей, атқылай береді. Ақырында король сарайы сау-тамтығы қалмай, жермен-жексен болыпты.