Өзі бір керекті гүл

Астанадан бір миль шамасындағы ескі усадьбаның қақ ортасында шомбал қабырғалы, айшықты етіп салынған мұнаралы сәнді үй бар еді. Бұл үйде айналаға әйгілі дәулетті дворян ерлі-зайыпты тұратын. Шындығында, олар мұнда жаз айларында ғана келетін, бірақ усадьбаны ерекше жақсы көретін.

Үйдің сырты да, іші де жарасымды әрі жайлы болатын. Маңдайшасында үй қожасының тастан қашалған гербі тұрды; оны райхан гүлдері көмкеріп, есік алдына жасыл кілем төселгендей құлпырып жататын. Ақ пен қызыл долана гүлдеп, гүлзарда ғана емес, иен далада да өсе беретін сирек әсем гүлдер жайқалып тұратын.

Бақтың сәні мен бақбанның еңбегі

Усадьба иесінің бағбаны да жай адам емес еді. Көз сүйсіндірер гүлзар, уылжыған мәуе бағы, бақша — бәрі-бәрі соның маңдай терімен жасалған. Ал бақтың ар жағында ескі баудың ізі сақталған: қалың самшит ағашын бөрік бастырып, пирамида секілді етіп қырқып қоятын.

Одан әріде мүлде дерлік қурап қалған екі алып ағаш көрінетін. Алыстан қараған кісі дауыл қураған бұтақтарға жоғарыдан төмен қарай малдың тезегін жапсырып тастағандай ма деп қалар еді. Ал шын мәнінде, ол — быжынаған құстың ұялары болатын. Ескі замандардан бері бұл жерді топ-топ қарға мен ұзақ мекендеп, нағыз құс базарына айналдырып жіберетін.

Кейде құстарды мылтықпен атып, баудай түсіретін кездер де болып қалатын. Сондайда үрпиіп, зәре-құты қашқан қарғалар мен ұзақтар улап-шулап ұша жөнелетін. Бағбан талай рет: «Бұл ағаштарды кесейік: сәнді кетіреді, әрі құстар да қоныс аударар еді», — деп өтінетін.

Бірақ мырзалар қураған ағаштар мен құстың у-дуынан айырылғысы келмеді. Оларға бұл көрініс «көненің көзі» сияқты көрінетін. «Құстарға бұл ағаштар ата-бабасынан қалған емес пе, қайырымды Ларсен! Біз несіне килігеміз?» — дейтін олар. (Ларсен — бағбан, бірақ бұл хикая үшін оның атының өзі ғана маңызды.)

Мырзалардың көңілі толмау мен Ларсеннің намысы

Гүлзарлар, теплицалар, бау мен бақша — расымен де, түгелдей бағбанның иелігінде еді. Ол бәрін ұқыппен баптап, мәпелеп күтетін. Мырзалар оның еңбегіне риза бола тұра, өзге жерлерде бұдан да тәтті жемістер мен ғажайып гүлдер көретінін, ал өз усадьбасындағы өнім соларға жетпейтінін жасырмай айтатын. Мұны естігенде Ларсен қатты жабырқайтын: ол өз мырзаларының бағы әлемдегі ең керемет бақ болғанын шын жүрегімен тілейтін.

Бір күні мырзалар оны шақырып алып, кеше дәулетті достарының үйінде болғанын, сонда жеген алма мен алмұрттың иісі мен дәмі таңғаларлық екенін айтты. «Әлбетте, бұл жемістер шетелден әкелінген», — деді олар. Сосын Ларсенді қаладағы ең белгілі мәуе сатушыға жіберіп, жемістің шыққан жерін анықтауды тапсырды: ойлары — сол жақтан қалемше алдыру.

«Сіздің баудан алдым!»

Ларсен саудагерге барды да әлгі атақты алма мен алмұрттың қайдан алынғанын сұрады. Саудагер қысқа ғана жауап берді: «Сіздің баудан алдым!» Сөйтті де мақтаулы жемістерді көрсетті. Ларсен өз жемісін жазбай таныды.

Бағбан қуаныштан асығып үйге жетті де, мырзаларына әлгі алма мен алмұрттың өз бақтарында өскенін айтты. Олар сенбеді. «Қолхат әкел!» — деді. Ларсен саудагерден қолхат та әкелді. Сонда ғана мырзалар таңданысын жасыра алмады.

Содан бері мырзаның дастарқанында күн сайын өз бауында өскен алма мен алмұрт үйілген үлкен табақ тұратын болды. Бұл жемісті көрші достарына, өзге қалаларға, тіпті шетелге дейін себет-себетімен жөнелтетін болды. Алайда мырзалар орайы келгенде: «Соңғы екі күз ауа райы өте қолайлы болды, биыл бәрі мол өнім алды», — деп, Ларсеннің мерейін қайыра түсетіндей сөз айтып қоятын.

Қауын, король дастарханы және «куәлік»

Көп ұзамай мырзалар сарайдағы түскі қонақасыға шақырылды. Ертеңіне олар Ларсенді шақырып алып, король дастарқанына оның теплицасында өсірілген ерекше тәтті қауын тартылғанын айтты. «Сарай жанындағы бағбанға барып, сол қауынның ұрығын сұраңыз», — деп тапсырды.

Ларсен қуаныштан дауыстап жіберді: «Ол ұрықты менің өзімнен алған!» Бірақ мырза мұны басқа қырынан түсінді: демек, король бағбаны сен берген ұрықтан керемет қауын өсірген.

Алайда шындық басқаша еді. Ларсеннің айтуынша, биыл король бағбанының қауыны шықпай қалып, ол мырзаның бақшасындағы әдемі қауындарды көріп, корольге деп бірнешеуін алып кеткен. Ларсен сөзін дәлелдеу үшін куәлік әкелді: король дастарқанындағы қауындар расымен осы усадьбадан алынған екен.

Мырзалар бұл әңгімесін жұрттың бәріне айтып, куәлікті дәлел қылып жүрді. Қауынның шопағын да, алма мен алмұрттың қалемшесіндей, талай елге жөнелтті. Жер-жерден: «Жіберген қалемшелеріңіз жақсы өсіп, керемет өнім берді. Оларды мырза тұқымы усадьбасының атымен атадық», — деген хабарлар келе бастады.

Мақтау, мін тағу және Ларсеннің тынымсыздығы

Мырзалар енді: «Әйтеуір бағбанымыз кісімсіп, кеуде көтеріп кетпесе болды», — деп қауіптенетін. Ал Ларсен болса, атағынан айырылып қалмаудың қамымен жыл сайын жеміс не көкөністің бір жаңа, тамаша сортын шығаруға тырысты.

Әйтсе де жұрт оның ең алғашқы даңқын шығарған алма мен алмұртындай теңдесі жоқ жемісті өзге жаңалықтарының ешқайсысы басып озбайтынын айта беретін. Қауын тәтті болғанмен, алма мен алмұрттай емес. Құлпынайы да жақсы, бірақ өзге мырзалардың дастарқанындағы бүлдіргеннен аса өзгеше емес.

Бір жылы шалқаны жөнді шықпай қалғанда, мырзалар басқа өнімнің бәрін ұмытқандай, сол «болымсыз шалқанды» ғана сөз қылып жүрді. «Биыл егініңіз қандай нашар шықты!» — деген сөзді қайталаған сайын өздерін бақытты сезінетіндей көрінетін.

Үнді лотосы, ханша және бір гүлдің дауы

Ларсен бөлмелерге аптасына бірнеше рет жаңа үзілген гүл шоқтарын әкеліп қоятын. Ол оларды сондай талғаммен үйлестіретін — әр гүл өз орнын тауып, өзгелерімен жарасқанда бұрынғысынан да құлпырып кететін. Мырзалар: «Талғамыңыз жақсы, Ларсен, бірақ мұны өзіңізден емес, тәңірден көріңіз», — деп те қоятын.

Бір күні Ларсен үлкен хрусталь ваза алып келді. Вазада, сынық құмыраға отырғызылғандай, сабағы суға батқан, күнбағыстай үлкен қанық көк гүл қалқып тұрғандай көрінді. Мырзалар таңырқап: «Үнді лотосы!» — деп айқай салды. Олар мұндай гүлді өмірінде көрмеген.

Гүлді күндіз күн көзіне, түнде шам жарығына қойғызды. Көрген жанның бәрі оны керемет деді. Корольдіктің ең қадірлі бикештерінің бірі — ақылды да қайырымды жас ханша — да солай атады. Мырзалар бұл гүлді ханшаға сыйлауды мәртебе көрді. Ханша гүлді сарайға алып кетті.

Кейін мырзалар бақтан тағы сондай гүл іздеді, бірақ таппады. Сонда бағбанды шақырып: «Біз мұндай гүлді оранжереядан да, гүлзардан да көрмедік. Қайдан алдыңыз?» — деді. Ларсен жымиып: «Онда жоқ болса, қайдан табасыздар? Бұл — бақша жүйегінде өсетін қарапайым гүл. Көгілдір кактусқа ұқсайды, ал шын мәнінде — артишоктың гүлі», — деді.

Мырзалар ренжіді: олар мұны теңіздің арғы бетінен келген сирек гүл деп ойлаған, ханшаның алдында ұятқа қалдық деп күйінді. Сөйтіп жүйектен үзіліп әкелінген көк гүл төргі бөлмеден аластатылды. Ал мырзалар ханшаға барып, кешірім сұрап, бәрін «жай бақша гүлі екен, бағбан сөгіс алды» деп түсіндірді.

Бірақ ханша мұны әділетсіздік санады: «Ол біз білмейтін гүлді көрсетті, күтпеген жерден сұлулық тапты. Артишок гүлдегенде, сарай бағбаны күн сайын вазама гүл салып тұрсын», — деді.

Солай болды: сарайда да, усадьбада да күн сайын вазаға жаңа үзілген артишок гүлі қойылатын болды. Мырзалар енді: «Шынында, әдемі гүл екен. Өзі керек гүл!» — деп Ларсенді мақтағандай болды. Бірақ артынша тағы да: «Өзі мақтауды сүйеді, еркетотай болып алды», — деп қоя салатын.

Дауыл, құлаған ағаштар және жаңа мүйіс

Күздің бір күні дауыл көтерілді. Түнге қарай дауыл үдей түсіп, орман шетіндегі бірнеше алып ағашты тамырымен қопарып кетті. Мырзалар «О, қасірет!» деп күрсінді. Бірақ сол дауыл құс ұясы қаптаған екі қураған ағашты да сұлатып түсірді.

Қызметшілер кейін «дауылға терезені қанатымен сабалаған қарға мен ұзақтың қиқуы қосылып, азан-қазан болды» деп айтып жүрді. Мырзалар: «Енді дегеніңіз болды деп қуанып жүрген шығарсыз, Ларсен. Құстар да кетті. Көненің көзінен де ештеңе қалмады. Бұл бізге қатты батты», — деді.

Ларсен үндемеді. Ол баяғыдан бері осы бос қалған құнарлы жерді қалай құлпыртып, бүкіл баудың әрін кіргізетін «ғажап мүйіске» айналдырамын деп ойлап жүретін. Енді соның уақыты келген еді.

Жергілікті өсімдіктерден туған әсемдік

Құлаған ағаштар таптап кеткен самшиттің орнына Ларсен осы өңірдің байырғы өсімдіктерін отырғызды. Мұндай тәуекелге бұл маңда одан өзге ешкім бара қоймас еді. Ол әр өсімдікті ыңғайына қарай — бірін шуаққа, бірін көлеңкеге — дәл келтіріп екті. Ларсен жерге ықыласпен қарады, ал жер оның еңбегін еселеп қайтарды.

Мұнда Шотландияда өсетін арша да отырғызылды: болмыс-бітімі итальян кипарисіне ұқсайтын, қысы-жазы жасыл реңін жоғалтпайтын тікенекті әсем өсімдік. Айналада алуан түрлі папоротник қаулап өсті: бірі кішкентай пальмаға ұқсаса, бірі нәзік шаш секілді үлбірейтін өсімдіктерді еске салатын.

Жұрт бекер жақтырмайтын шоңайна да осы жерде тамыр жайды: жаңа үзілген гүлін кез келген гүл шоғына қоссаң, бәрін бірден ажарландырып жібереді. Төменірек, топырағы ылғалды тұста түйе жапырақ өсіп тұрды — етектей жапырақтары гүлге айрықша сән беретін, бірақ оны да жұрт ұната қоймайтын.

«Король шырағданы» атанған өсімдік те осы маңда жайқалды: қаз мойын, қанық гүлдері көкке шапшып, сырттай мың сан шамы жарқыраған алып шырағдандай көрінетін. Бұдан бөлек, бояу көп, наурызшешек, орман інжугүлі, аққанат, үш жапырақшалы нәзік саумалдық — бәрі-бәрі көз тоймас көркемдікке айналды.

Ал осының алдыңғы жағында, сым қоршауға тақау тұста Франциядан әкелінген жатаған алмұрт ағашы тұрды. Күн райы оңды болып, Ларсеннің күтімімен ол көп ұзамай өз отанындағыдай ірі әрі хош иісті жеміс бере бастады.

Даннеброг, жемсауыт және «көненің салты»

Екі қураған ағаштың орнына Ларсен екі сырық қақты. Біріне Данияның Даннеброг туын ілді. Екіншісіне жаз бен күзде хош иісті екпе шөп өрмелеп өсетін, ал қыста жемсауыт іліп, жаңа жыл тағамынан салып, құстарға жем шашып қоятын болды.

Мырзалар иықтарын көтеріп: «Біздің Ларсен қартайған сайын біртүрлі болып бара ма қалай?» — дейтін. Бірақ оның адал қызметші екенін де мойындайтын.

Астанада шығатын бір суретті журналдың жаңа жылдық санында осы усадьбаның ойма суреті жарияланды. Онда Даннеброг та, құстарға арналған жаңа жылдық жемсауыт та бейнеленген еді. Төменінде: «Көне усадьбаның сипатын соншалық айқын танытатын байырғы салтты қайта жаңғырту қандай керемет!» — деген жазу тұрды.

Мырзалар таңырқап: «Ларсен бір нәрсе ойлап тапса, сол замат бүкіл әлемге аян болады!» — дейтін. «Қандай бақытты жан! Біз оның қол астымызда қызмет ететінімен мақтануымыз керек!» — деп те қоятын. Бірақ, әрине, олар мұнымен мақтанғылары келмейтін: өздерінің «мырза тұқымы» екенін, қажет болса Ларсенді кез келген сәтте қуып жібере алатынын ұмытпайтын.

Дегенмен олар олай етпеді. Өйткені олар қайырымды адамдар еді. Дүниеде ондай қайырымдылар көп-ақ — тек бәрі бірдей Ларсеннің қожасы болмағаны қандай жақсы.

Міне, бағбан мен мырзалар жайлы хикая осымен тәмам. Қолың босай қалғанда, осылар туралы да бір ойлап қою артық емес.