Ерте, ерте, ертеде, ел әлденеше хандыққа бөлінген заманда, жаз жайлауда өзен жағасына малын қатар жусататын екі қойшы болыпты
Түс пен тағдыр
Ерте, ерте, ертеде ел әлденеше хандыққа бөлінген заманда жаз жайлауда өзен жағасына малын қатар жусататын екі қойшы өмір сүріпті. Бір күні әңгімелесіп отырып, қойшылардың бірі — Базар — түнде көрген түсін жорытпақ болады:
«Түсімде бас жағымда — күн, аяқ жағымда — ай, төсімде — жұлдыз қонып отыр екен».
Екінші қойшы: «Басыңа бақ қонғалы тұрған сияқты. Сол бақытыңды іздеп көрсең қайтеді?» — деп кеңес береді.
Ертеңіне Базар қойын өткізіп, жол азығын қамдап, белін буып, беті ауған жаққа жүріп кетеді. Апта жүрді ме, ай жүрді ме — кім білсін — әбден арып-ашып, айдаладағы төбесі ашық жалғыз тамға кіріп, көз шырымын алмақ болып жата кетеді.
Алқа ханшайымның таңдауы
Бұл маңда Алшын хан билеген ел бар екен. Ханның ай десе аузы, күн десе көзі бар Алқа есімді сұлу қызы болыпты. Ол заманда хан қызы хан баласына ғана лайық саналатын.
Ел ішінде той-думандағы сайыс, күрес, жамбы ату секілді жарыстарда бір атақты байдың баласы көзге түсіп жүріпті. Өзі көрікті, өткір жігіт екен. Алқаның көңілі соған ауғанымен, дәстүрден аттауға жүрексінеді. Ақыры екеуі сөз байласып, қашуға бел буады: қыз ханның екі тұлпарын алып шықпақ, ал кездесу орны — айдаладағы әлгі жалғыз там.
Уәде
Екеуі айдаладағы жалғыз тамда түннің бір мезгілінде жолығуға келіседі.
Адасу
Бай баласы қараңғыда адасып, уағдаласқан мезгілде тамға жете алмай қалады.
Түнде тамда ұйықтап жатқан Базарды Алқа оятып, қасына ертіп аттанып кетеді. Қыз әкесінен қорқып, суыт жүріп ұзай береді. Таң ағара қасындағы серігінің бай баласы емес, басы таз, балтыры қотыр, табаны жарылған, ерні тілінген бір бейбақ екенін көріп, алданғанын түсінеді.
Елге қайтса — әкесі өлтіреді. Бұл жерде бөгелсе — қуғыншылар ұстайды. Осындай қысылтаяңда Алқа ата-баба сөзін еске алады: «Жақсы әйел жаман еркекті адам етеді».
«Алланың бұйрығы шығар, менің адамым осы болсын», — деп шешімге келеді.
Ақылдың алғашқы сынағы
Алқа қасындағы жігіттің кім екенін, не кәсіп ететінін аңғарғысы келіп, жолай үш рет әдейі сөз тастайды:
«Шіркін-ай, мына сазға сиыр бағып, айранын ішер ме едік?»
«Шіркін-ай, мына араға бие байлап, қымызын ішер ме едік?»
«Шіркін-ай, мына суатқа қой жусатып, қатығын ішіп отырар ма едік?»
Алғашқы екеуіне жігіт үн қатпайды. Үшіншісінде ғана «уһ» деп күрсінеді. Сонда ғана қыз бұл байғұстың қой баққанын біледі.
Бір қалаға таяғанда Алқа әдейі ақшаны жеткіліксіздеу беріп: «Мына ақшаға екеуімізге де, екі атымызға да тоятын ас әкел» — деп базарға жұмсайды.
Қауын-қарбыздың қисыны
Жігіт ойлап-ойлап қауын-қарбыз әкеледі. Қыз: «Мұның қалай?» — дегенде, ол: «Ішін өзіміз жейміз, қабығын жылқы жейді» — деп жауап береді.
Осыдан соң Алқа оның алды-артын ойлай алатынын аңғарады да, жолдарын жалғастырады.
Жеті ұрыдан құтылу
Айдалада оларға жеті ұры жолығып, сұлу қызды көрген соң қойшыны ықтырып, қызды иемденбек болады. Тіпті бір-бірімен таласып, ақыры төбелеске кетеді.
Алқаның айласы
Алқа оларды тоқтатып: «Мен бәріңе бірдей тимеймін, біреуіңе ғана шығамын. Қазір жеңілденіп алып, сонау жалғыз төбеден бері қарай жаяу жарысыңдар. Қайсың озсаң — мен соған», — дейді.
Жетеуі көз ұшындағы төбеге кеткенде, Алқа мен Базар ұрылардың аттарын жетекке алып, қаша жөнеледі.
Олар көп жүріп, бір шаһарға келіп, сол жерден орын тебеді: үй сатып алады, молдаға неке қидырып, Алқа Базарға қосылады. Қыз жігітті жуындырып, киіндіріп, адам қатарына қосуға кіріседі.
Үш ділдәның шарты
Күнкөріс үшін Алқа орамал тігіп, оны базарға Базарға сатқызады. Тапсырмасы қатаң болады: «Орамалды тек үш ділдәға сат. Одан артық бергенге де келіспе».
Базар күн сайын үш ділдә әкеліп жүреді. Бірақ бір күні қара торы, көзі көк, зор денелі бір дәу орамалды алты ділдәға сатып алады. Мұны естіген Алқа: «Неге алты ділдәға саттың? Енді менен айырылатын болдың» — деп күйінеді.
Ертеңіне әлгі дәу шынымен-ақ күймелетіп келіп, қызды алып кетеді. Күн ұзақ суыт жүріп, іңірде бір бұлақ басына тоқтайды. Ол заманда некесіз қосылу күнә саналғандықтан, дәу бірінші кездескен мешітке алтын үйіп-төгіп берсем де неке қидыртамын деп үміттеніп, ұйқыға кетеді. Оның бір ұйықтаса үш күн, үш түн ұйықтайтыны бар екен.
Қашудың сәті
Мұны алдын ала білген Алқа еркекше киініп алып, қараңғы түсе дәудің атын мініп қашып кетеді.
Бақыт құсы және Әділ хан
Таң қылаң бере Алқа у-шуы көп бір қалаға таяйды. Сонда халық қала сыртына жиналып, Бақыт құсын ұшырып жүр екен. Бұл елдің ханы дүние салып, артында мұрагер қалмапты. Салт бойынша Бақыт құсы кімнің басына қонса — сол адам хан сайланатын.
Базарды таба алмай, іштей алаңдап тұрған Алқаның басына әлгі құс келіп қонады. Жұрт: «Енді ханымыз өзіңсің» — деп, оны таққа отырғызады.
Ешкім оның қыз екенін аңғармайды: Алқа еркек киімін тастамайды. Оның үстіне ол әділетті билік жүргізіп, елді кемшілікке ұрындырмайды. Ай сайын жан-жаққа сауда керуенін аттандырып тұрады. Көп ұзамай халық оны Әділ хан деп атап кетеді.
Іздеу
Бір күні Әділ хан суретші алдыртып, өз суретін салдырады да, оны мыңдаған дана етіп көбейттіреді. Суретші мұны ханның қарындасы деп ойлайды.
Суреттер керуенбасыларға таратылып, қасына жасақ қосылады: әр елге көрсетіп, «танимын» дегендерді хан алдына әкелу бұйырылады.
Әділеттің таразысы
Күндердің күнінде жасақшылар баяғы жеті ұры мен қара дәуді айдап әкеледі. Тақта отырған айбарлы ханнан сескеніп, олар жапырақша қалтырайды. Жеті ұры ұрлығы үшін, қара дәу әркімге жасаған зорлығы үшін лайықты жазасын алады.
Көп ұзамай жасақшылар: «Суреттегі әйелді таныдым» — деп жылап тұрған қойшыны да алып келеді. Сарайға кірген Базар тақтағы ханның өз әйелі екенін бірден танымайды.
Адам қылу
Әділ хан оны қызметшілеріне тапсырып, күтімге алдырады: боз биенің сүтіне шомылдырып, бақсы-балгерге қаратып, адам қалпына келтіреді.
Бір күні Алқа шын сырын айтып, екеуі көз жастарына ерік береді. Ақылды Алқа Базарды хан көтеріп, таққа отырғызады. Өзі күнделікті қасында болып, ақыл-кеңесін аямайды.
Ұзамай Алқа балпанақтай бір ұл табады. Сонда ғана ол сын сағатта есіне алған қасиетті сөздің шындығына көз жеткізгендей болады: «Жақсы әйел жаман еркекті адам етеді».
Түстің шешуі
Ақыры Базардың баяғы жарлы-жақыбай кезінде көрген түсі де мағынасын табады:
- Басындағы күн — бағы.
- Аяғындағы ай — әйелі.
- Кеудесіндегі жұлдыз — баласы.