Майдандағы жауынгерлеріміз оқысын

Егес Барнаулдың түбінде басталды: пойыз рельс буындарын тарсылдатып, Обь көпірінен жайлап өтіп бара жатқан. Сібірдің ұлы өзенін көрмек болып, жолаушылар терезелерге қайта-қайта ұмтылды, бірақ ылғал қардан өзге ештеңе көре алмады. Жел қарды ақ түтінше шаңытып айдап жатыр, тек сонау төменде, көпір тіреуінің түбінен ғана қорғасындай қара су көрінеді. Оның үстінен суық бу бұрқырай көтеріледі.

Ағаш балдақты жауынгер терезеден бұрылып, шірене түкірді де, шылымын орап отырып, наразы көңілмен тіл қатты: — Туһ, мына Сібірдің ауа райы-ай! Екі күннен бері көз аштырмай, жаңбыр аралас қар төпеп тұр, қарғыс атсын бұл араны!

Сақалы тікірейген, ұзын бойлы жауынгер күбірлеп қарсы уәж айтты: — Мына сыншыға қараңдар! Сібірді жақтырмайды өзі. Жер бетінде Сібірден бай ел жоқ. Бұрын кордондағы үйіме орман ішімен бара жатқанда, арбаның дөңгелегіне екі елі болып езілген жидек жабысып қалатын.

Тұлымы шолтаңдаған кішкентай қыз қысыла сұрады: — Қандай жидек?
— Бүлдірген.

Балдақты жауынгер күрсініп: — Е, байғұс, чалдоным-ай. Біздің Владимирдің түбінде бір ай тұрып көрсең, басқаша әндетер едің, — деді.

Тағы бірі сөзге араласып: — Қағысып қайтесіңдер, қарақтарым, «әр тауық өз ұясын күптейді» деген. Маған салсаң, ешбір уәлаятта Алтайдан асқан ел жоқ. Алтайдың арғымақтары от емес пе! Қоян жүрек қорқақтар олардың маңына да жуи алмайды, — деді.

Ақжалдан өткеннен кейін қияндағы бір разъезде пойыз ұзақ тұрды. Жауынгерлер жапырласып далаға шықты: жол жиегіндегі түрпідей шөп үстіне жата қалып, тамылжыған шөл тыныштығында паровоздың деміге тыныстағанын тыңдады.

Қол созым жерде сұрғылт жартастар мойнын созып, сорайып-сорайып тұр. Олар жер қоңын жарып шығып, тегіс жазықтан көтеріліп барып тоқтап қалған тау шыңдары тәрізді. Беткейінде қара қойлар жайылып жүр: жүніндегі ойдым-ойдым ала дақ әуелде алыстан байқалады, бірақ қойлар жақындағанда оның жүнге жұққан жусан тозаңы екені білінді.

Қойға ілесе қойшы да жетті: тері құлақшынының екі құлағы белуарына түсіп тұрған, қой көзі үнемі күлімсіреп тұратын кәрі қазақ. Ол жауынгерлерге біраз қарап тұрды да, шекпенінің қойнынан ескі сиса орамалға ораған ірімшік шығарып, бір үрлеп, солдаттарға үн-түнсіз ұсына берді.

Шалды ренжітпейік деп, жауынгерлер ірімшіктен алып, оған темекі ұсынды. Дала қысының жарқыраған ақ күнінен өзге шөкімдей бұлты жоқ зеңгір аспанға темекінің көкшіл түтіні көтерілді.

Балдақты солдат Ысмайылды иығынан қағып: — Еһ, бауырым, мына жердің еңселі тірлігін-ай. Осында келіп тұрғым келеді. Соғыс біткен соң, дорбамды арқалап, мына разъезден түсемін де, қашан су кездескенше маңып жүре беремін, — деді де, түскей жақты мегзеді. — Ана жақта су бар ма?

Ысмайыл бөгелмей: — Бар. Алакөл дейді. Қандай көл десеңші: сыңсыған қамыс, жыпырлаған құс. Жел соқса, су үстімен бұрқырап құс үпелегі ұшады. Ал сен әлгіде мұны жер емес, бос қуыс дедің-ау, — деді.

— Қуыстың бәрі бірдей емес, — деді балдақты жауынгер ұялып күбірлеп.

Лепсі станциясында жол бойындағы үйлердің іргесіне жал-жал болып құм үйіліп қалыпты. Буфеттің есігі алдында шудасы желкілдеген қос өркешті түйе маңқиып тұр: ол ыстық су алуға жүгірген жауынгерлерге кекірейе қарайды.

Сонау алыстан, құм шағылдары мен аспан арасынан көз жауын ала жалтырап, бір көк шалқар көрінді. Ол — Қазақстанның көл-теңіздерінің бірі, Балқаш еді.

Күн шағыл төбелердің тасасына еңкейгенде, құм бұйраттары барқын тартып, жылы жарықтан маздап тұрды. Семафор оты жанды. Күңгірт аспанда жұлдыздар андыздап шыға келді: аспан төсінде жыбырлап, жылжып жүргендей, әрі сәт сайын жарығы артып, жарқырай түскендей. Бірте-бірте жұлдыздар жерге жақындап келе жатқандай көрінеді.

Вагон алаңшасында тұрған Ысмайыл маған жымия қарап: — Жұлдыздың көптігінен бе, әйтеуір, біздің жерде түннің өзі жарық. Дала жолдары сайрап жатады, кішкентай тышқанына дейін көрінеді. Олар түнде жолға шығып, шаңға аунап ойнайды, — деді.

— Сен майданда жүргенде атамекеніңді жиі еске алдың ба, Ысмайыл? — деп сұрадым.

— Күн құрғатпай. Қалай ойламассың? Қалай еске алмассың? Әйтпесе, соғысу да мүмкін емес қой, — деді ол.

Ысмайылдың әңгімесі ата-бабалар күресіне ұласты. Ол атасының Исатай Таймановты көргенін, көтеріліс жолын ұмытпай айтатынын жеткізді: сұлтандардың әділетсіздігіне қарсы күрес, қылышын қолдан түсірмеген батырдың мінезі — бәрі бір халық жадында қалған белгі.

Мен XIX ғасырдың бас кезіндегі Тайманов көтерілісін шала-пұла білетінмін. Оның екі көсемі — Исатай Тайманов пен ақын Махамбет Өтемісов екені мәлім. Ысмайылмен танысқаннан кейін, сол көтеріліс туралы көне мұрағат материалдарын тауып, мұқият оқып шықтым: кедейлер көтерілісі аса батыл, қажымас қайсар іс болған.

Халық көсемі мен шешені, қаһарман батырдың денесі алдында тіпті дұшпандары да бас иіп, кейін естеліктерінде: «Ол өзінің көзсіз ерлігінің құрбаны болды», — деп жазғаны айтылады. Батырлық дәстүрдің бүгінгі жауынгерлер рухымен жалғасатыны да осы тұстан аңғарылады.

Орта ғасыр саяхатшысы Карпинидің де қазақтар туралы: «Дұшпанын көре сала, олар ата жауларына ашықтан-ашық дүрсе қоя береді де, сұр жебелерімен боратып, олардың көзін жояды», — деп жазуы тегін емес секілді.