Алисияны сүйіп тұрып
Диккенс мен үшін әрдайым алдына ізетпен бас иетін жазушым болып қала береді.
Бір заманда король мен королева өмір сүріпті. Король — еркек кіндік атаулының ең ержүрегі, ал королева — әйел затының ең сұлуы екен. Король басқармада қызмет істеп, жалақы тауып тұрады. Королева ауылдан шықса керек: әкесі — село дәрігері.
Олардың балалары көбейіп, ұзын саны он сегізге жетеді. Он жетісі кішкентай кенжесін күтсе, қалғанының бәріне ең үлкені — Алисия қарайды. Кенже — жеті айлық, ал ең үлкені — жеті жаста.
Бекіре, балық сатушы және көрінбейтін қонақ
Бірде король басқармаға бара жатып, жолай балық сатушыға соғады. Королева үй шаруасына тиянақты әрі үнемшіл әйел болғандықтан, корольге: «Бекіренің құйрығынан сәл жоғары жерін шаптырып ал»,— деп тапсырған екен. Король бір жарым фунт төлеп, балықты үйіне жеткізіп салуды сұрайды.
— Әлбетте, мырза. Басқа ештеңе қажет емес пе? Қайырлы таң! — дейді балық сатушы Пикклз.
Король еңсесі түсіп, басқармаға қарай аяңдайды: жалақыға дейін әлі көп күн бар, ал аяулы сәбилерінің біразының киімі тарылып барады. Бірақ бірнеше аттағаны сол еді, мистер Пикклздың дүкеніндегі көмекші бала оны қуып жетті.
— Мырза, біздің магазиннен әлгінде бір егде әйелді байқадыңыз ба?
— Қандай егде әйел? — деп таңғалды король. — Мен ешкімді көргенім жоқ.
Король көре алмағаны бекер емес: әлгі әйел — көзге көрінбейтін сиқырлы жан еді. Ал дүкендегі бала оны көріпті: екі табан балықты астауға шайқап жатқанда, су шашырап, көйлегін бүлдіріп жүрмесін деп, әйел әдейі көзге түскен сияқты.
Сол сәтте әлгі әйелдің өзі де келді. Күнге құбылып жалт-жұлт еткен жібек көйлегі көздің жауын алады, тұла бойынан хош иіс аңқып тұр.
Ұлы перизат Нілдарияның аманаты
— Шамалауымша, Бірінші Уоткинс король сіз боларсыз? — деп сұрады әйел.
— Иә, атым Уоткинс, — деді король.
— Қателеспесем, айдай сұлу Алисияның әкесі сіз боларсыз?
— Алисияның ғана емес, он сегіз баланың әкесімін, — деді король.
«Себептен себеп іздемеңіз»
Әйел корольдің басқармаға бара жатқанын да білді. Сонда король «мынау пері болмаса, мұның бәрін қайдан біледі?» деп ойлап үлгергенше, әйел өзін таныстырды:
«Ойыңыз дұрыс. Қайырымды Ұлы перизат — Нілдариямын. Зейін қойып, сөзіме құлақ салыңыз».
Аманаты мынау еді: түсте үйге келгенде Алисияны абайлап шақырып, сатып алған бекіреден дәм татқызсын. Алисия жеген соң, табақта қалған сүйекті алып, тазалап, кептіріп, жылтырағанша ысқылатсын. Ол сүйекті ұқыптап сақтасын — бұл перизаттың сыйы.
Король «мұның зияны бар шығар» деп күмән келтіргенде, перизат оны қатты жазғырып тастады: үлкендердің «мынау зиян, анау зиян» деп себеп іздей беретіні мезі етеді. Король ұялып, кешірім сұрады да, ендігәрі сөз бөлмеуге уәде етті.
Перизат тағы ескертті: сиқырлы сүйек — бір-ақ мәрте пайдаланатын сый. Ол Алисияға не тілесе, соны береді, бірақ тек ең керек кезінде, уақытында сұрасын.
Король тағы да «себебін сұрауға бола ма?» деп қалғанда, перизат тіпті ашуланып: «Себептен себеп іздейтіндеріңіз не осы!» — деп дүрсе қоя берді. Король одан сайын қысылып, енді ешқашан себеп сұрамайтынын айтты.
— Алдағы уақытта өзіңізді дұрыс ұстаңыз. Ендігәрі қайталаушы болмаңыз, — деді перизат та, ғайып болды.
Король басқармаға жеткенше жүрді, жүрді, жүрді. Басқармада үйіне қайтқанша жаза берді, жаза берді, жаза берді. Үйіне келген соң аманатты бұлжытпай орындады: Алисия бекірені жеп болған соң, табақта сүйек қалды. Король бәрін айтып берді, қыз сүйекті кептіріп, жылтырағанша ысқылады да, қалтасына салып жүретін болды.
Ауру королева және Алисияның ауыр міндеті
Бір күні таңертең королева төсектен тұрып жатып: «Құдайым-ай! Басым айналып барады!» — деп шыңғырып, ес-түссіз құлап түсті.
Сол сәтте үйге кіріп қалған Алисия қатты абыржып, қоңырау қағып Пеггиді (күтушіні) шақырды. Бірақ өзі де саспады: мұрынға иіскетер тұз тұрған шыны құтыны биіктен алып, королеваның танауына жақындатты; су әкеліп, маңдайына басты. Көп ұзамай мейірімді күтуші де кіріп: «Қандай епті едің! Мен өзім болсам да мұнша шапшаң атқара алмас едім» — деп таңғалды.
Алайда қауіп мұнымен тоқтамады: королева шынымен қатты сырқаттанып, ұзақ төсек тартып жатты. Алисия он жеті іні-қарындасына бас-көз болып, кішкентай кенжені ойнатып, сорпа жылытып, пеш тазалап, королеваның дәрісін уақытында беріп, күтімін түгел өзі көтерді.
Сарайда қызметші аз еді: король ауқатты емес, басқарма үстеме ақы бермейді, ал жалақы күні аспандағы жұлдыздай алыста.
Сол күндері сиқырлы сүйек әрдайым Алисияның қалтасында жүрді. Тіпті королеваның есін кіргізбек болып қалтасынан ала бергенде, ол дереу ойынан айнып, қайта салып қояды: перизаттың «тек керек кезінде» деген аманатын бұзғысы келмеді.
Құпия герцогиня және «балаларды ақымақ көреді» деген ой
Бір күні королева қалғып кеткенде, Алисия жоғары қабатқа жүгіріп шығады. Онда, өзінен басқа ешкім білмейтін ең үлкен сырласы — герцогиня тұратын. Бұл құпияның өзі де сиқырлы сүйек туралы еді.
Алисия герцогиняның қасына тізерлеп отырып, сыбырлап ақылдасады. Герцогиня жымиып, басын изейді — бұл ишараны қыздан басқа жан білмейтін.
Кешкісін, королева ауырып жатқан күндері, Алисия корольмен бірге отыратын. Король күн сайын қызының сиқырлы сүйекке жүгініп көмек сұрамайтынына қайран қалып, көзінің қиығымен қарай береді. Мұны сезген сайын Алисия жоғарыға жүгіріп барып, герцогиняға бір сөзді қайталайтын: «Бәрі де сәбилерді ақылы жоқ ақымақ деп ойлайды».
Үй ішіндегі оқиғалар: жарақат, таңғыш, сорпа және би
Бірде көрші ауладағы қабаған төбет мектептен қайтып келе жатқан кішкентай принцтердің біріне тап берді. Бала үрейден есік әйнегіне сүйеніп құлап, қолын қатты жаралап алды. Он жеті бауыры шулап жылап қоя берді.
Алисия бәрінің аузын кезек-кезек қолымен жауып, королева ауырып жатқанда шу шығармаңдар деп тоқтатты. Сосын салқын су құйып, інісінің жарасын жуып, әйнек сынығы жоқ екенін тексерді. Артынша қиынды салынған қоржынды алдыртып, өзі қайшымен кесіп-пішіп, ине-жіппен шапшаң тігіп, жараны тап-тұйнақтай етіп таңып берді.
Қайталанатын сұрақ
Әкесі есік аузында қарап тұрып: «Сиқырлы сүйегің қайда?» — деп қайта-қайта сұрайтын.
Алисияның жауабы өзгермейтін: «Қалтамда, папа».
Тағы бірде кенже пештің тепкішегінен құлап, беті ісіп, көзі көгеріп қалады. Сол күні корольдің аспазшысы сүйіктісімен қашып кетіп, ас әзірлеу де Алисияға түседі. Ол жылап алса да, өзін жинап, балаларды тәртіпке шақырады. Кенженің көзіне салқын өтек басып, оны құшағында ұйықтатып қояды.
Балаларды алаңдату үшін бәріне «аспаз болуға» рұқсат береді: біріне тұз, біріне көкөніс, біріне сәбіз, біріне пияз, тағы біріне тұздық дайындауды тапсырады. Азан-қазан басылып, сорпа әп-сәтте дайын болады. Балалар қуаныштан қол соғады, кенже де шапалақтап, періштедей жымиып отырады.
Кедейлік шегіндегі әке және уақытында сұраудың сабағы
Бір кеште король ауыр күрсініп, ас үстінде мұңайып отырып қалады. Балалар үнсіз шығып кетеді де, ас үйде Алисия, кенже және король ғана қалады.
— Не болды, папа?
— Мен өте кедеймін, қызым.
— Ақшаң қалмады ма?
— Түк қалған жоқ.
— Жалақы табудың енді жолы жоқ па?
— Жолы жоқ. Барынша тырыстым, бірақ ештеңе шықпады.
«Ең керек кезде ғана»
Сол кезде Алисияның қолы қалтасына — сиқырлы сүйекке барып тірелді.
— Папа, біз барымызды салып тырысып, қолымыздан келетіннің бәрін жасасақ, барлық мүмкіндікті пайдаланғанымыз ғой?
— Әрине, Алисия.
— Ал қолымыздан келгеннің бәрі де аз болып жатса, онда бізге көмек қажет болғаны. Демек, керегінде — дер кезінде сұраған дұрыс.
Бұл — Алисия мен герцогиня талай сыбырласқан құпияның өзегі еді. Қыз қалтасынан өзі кептіріп, ақықтай жылтырағанша ысқылаған сүйекті алып, бір сүйді де, жалақы күні туа қалуын тіледі.
Сол-ақ екен, жалақы табан астында «туып», пеш мұржасынан сыңғырлай төгіліп, ас үйдің еденіне шашылып жатты.
Перизаттың қайта оралуы және бәрінің өзгеруі
Бірақ бұл — жарылқаудың жартысы да емес екен. Сол сәтте күймесіне төрт тауыс жеккен Ұлы перизат Нілдарияның өзі келіп жетті. Күйме тепкішегінде алтын-күміске малынып, басына қораз қауырсынын таққан қалпақ киген — мистер Пикклздың дүкеніндегі бала тұр: паригі опаланған, аяғында алқызыл жібек шұлық, қолында алмаспен әшекейленген таяқша, үстіне иіс суды аямай құйыпты.
Перизат күймеден түсіп, Алисияға: «Айналайын, хал-ахуалың қалай? Бәрі ойдағыдай ма?» — деді.
Сосын корольге салқындау қарап: «Өзіңізді дұрыс ұстап жүрсіз бе?» — деп сұрады. Король қысылып, басын изеді.
Перизат корольден: «Өкіл қызымның сиқырлы сүйекті осы уақытқа дейін неге пайдаланбағаны енді түсінікті болды ма?» — деп сұрағанда, король төмен қарап қалды.
Бір желпуіш сермегенде...
Нілдария желпуішін сермеп қалғанда, үлде мен бүлдеге малынған королева кірді, соңынан су жаңа киінген он жеті бала көрінді: киімдері үстіне құйып қойғандай, әрі өскен сайын кеңейе беретіндей бүрмелі етіп тігілген.
Перизат желпуішін Алисияның иығына жанай өткенде, кір-қожалақ алжапқышы аспанға ұшты да, қыз қалыңдықтай құлпырып шыға келді. Ас үйдегі қарапайым киім ілгіш те асыл ағаштан жасалған, алтынмен зерленген айналы шкафқа айналып, іші Алисияға лайық әсем затқа толды.
Ізінше кенженің беті ісігі де, көзі көгергені де лезде қайтты.
Сонда ғана Нілдария өзін герцогинямен таныстыруын өтінді. Герцогиняны әкелгенде, екеуі бір-біріне шын жүректен алғыс айтып, бірнеше мәрте бас иісті. Аз-кем сыбырласқаннан кейін перизат даусын көтеріп: «Иә! Өзім де сізбен ақылдасар деп ойлап едім!» — деді.
Сосын король мен королеваға: «Қазір барып Қиянбек ханзаданы іздейміз. Дәл жарты сағаттан кейін шіркеуде қуанышпен кездесеміз» — деді.
Нілдария мен Алисия күймеге қатар жайғасты. Дүкендегі бала герцогиняны қарсы бетке отырғызды да, басқышты жинап, өз орнына тұрды. Тауыстар құйрығын жайып жібергенде, күйме аспанға самғай жөнелді...
Қиянбек ханзада арпа қанты кеміріп, жасы тоқсанға толып, «ер жетуін күтіп» үйінде отыр екен. Терезеден тауыс жеккен күйме кіріп...
Негізгі ой
Бұл әңгіменің өзегі — қиындықта еңбек ету, шыдам сақтау және көмекті керек кезінде, дер кезінде сұрай білу.
Ал ең маңыздысы: үлкендер кейде балаларды «түсінбейді» деп есептейді, бірақ ақыл мен байып — жаста емес, жауапкершілікте.