Қазақтың мидай даласы
Қазақ би өнерінің түп-тамыры ғасырлар қойнауынан нәр алатыны белгілі. Бүгінде бишілер де, би ансамбльдері де, би студиялары да аз емес. Бірақ кәсіби жеке бишілеріміз саусақпен санарлық. Осы мәселе мені көптен бері ойландырады: қазақ биі әлі әлемге кеңінен таныла қойған жоқ.
Дегенмен, қазақ биі — ұлттық дәстүр мен салтты танытатын ең әсерлі өнердің бірі. Ол халықтың табиғатында, болмысында, тіршілігінде әуелден бар; қанымызға сіңген дүние. Сондықтан да болар, би — халықтың жүрек қалауы: ол халықпен бірге жасап келеді.
Неге кәсіби жеке бишілер аз?
Тоқырау кезеңдерінде мәдениеттің өзге салалары сияқты ұлттық дәстүрлі би өнері де қиындықты бастан кешті. Бір кездері елге кеңінен танымал болған «Салтанат», «Гүлдер», «Айгүл» секілді ән-би ансамбльдерінің беделі бәсеңдеп, көрерменмен жүздесуі сирегені жасырын емес. Оның үстіне, әсіресе ежелгі қазақ биіне ерекше мән беру бір кезеңде назардан тыс қалды.
Қазақ биінің жастығы — әлсіздік емес
Қазақ биін әлем билерінің ішіндегі ең жасы деуге болады. Ол әлі шарықтау шегіне толық жете қойған жоқ. Бірақ соған қарамастан, оның белгілі бір бөлігі классикалық деңгейге көтерілді.
Классикаға айналған билер
- Қамажай — нәзіктік пен әдептің көрінісі
- Маусымжан — көңіл күй мен мезгіл мінезін бейнелеу
- Қаражорға — даланың ырғақ-тынысы
- Келіншек, Айжан қыз — тұрмыс пен мінезді сахналау
Арқауы не?
Қазақ биінің арқауы — халықтың жан дүниесі, таным-түсінігі, табиғатпен байланысы, философиясы. Бұл сипат кез келген бидің құрылымынан, болмысынан айқын көрініс табады. Алайда мұны әр көрермен бірдей аңғара бермейді: кез келген өнердің өзіне ғана тән сыры, әдіс-тәсілі болады.
Би — жақсылыққа, ізгілікке, әсемдікке құрылған өнер. Ол адам бойындағы асыл қасиеттерді мадақтайды.
Өрлеу мен тоқырау: тарихтан сабақ
Қазақ биінің жүріп өткен жолына үңілсек, аумалы-төкпелі кезеңдер аз болмаған. Дегенмен Шара сияқты саңлақтардың арқасында биіміз әлемдік сахнаға азды-көпті шықты. Шара Жиенқұлова қазақ биінің көптеген өрнегін халыққа жеткізіп, өз заманының талабын орындады, өнердің жүгін көтерді.
Дәстүрді қалыптастырған тұлғалар
Шара Жиенқұлова, Дәурен Әбіров, Зауыр Райбаев, Болат Аюханов, Гүлжан Талпақова секілді бишілер қалыптастырған салт пен дәстүр қазақ биінің өзіндік ерекшелігін сақтады. Қай қырынан қарасаңыз да ұлттық иірімдер мен билеу мәнері дараланып тұрады.
Мұның түп себебі — қазақ болмысының даламен, еркіндікпен, кеңдікпен тікелей байланысында. Қазақ — осы кеңістіктің төсінде өскен төл перзент; бұл қасиет өнеріне де заңды түрде сіңген.
Ұлттық би кеңестік дәуірдің алғашқы жылдарында ғана пайда болды деген пікірмен келісу қиын. Мыңдаған жылдық тарихы бар елде би өнері болмады деу қисынсыз. Рас, кей кезеңдерде қоғам ағымының салдарынан би қағажу көріп, классикалық деңгейге толық көтеріле алмады, жаңа заман әуенінің көлеңкесінде қалып қойды.
Тәуелсіздік дәуірі: мүмкіндік терезесі
Шараның көздің қарашығындай сақтап, талмай жинаған інжу-маржан мұрасын қайта жаңғыртып, тәуелсіз елдің игілігіне айналдыру — бүгінгі бишілер үшін парыз әрі аманат. Қазақ биін классикалық деңгейге көтеру туралы армандаған мақсатты жүзеге асыратын сәт туды: енді ешкім қолымыздан қақпайды.
Әлемге қазақ биін танытатын жол ашылды. Бұған АҚШ, Қытай, Жапония, Франция, Түркия сахналарында өнер көрсетіп жүрген таланттардың табысы дәлел. Шетелдік көрермендердің «бұл — нағыз классикалық би» деп тамсанғанын өнерпаздарымыз талай айтып жүр.
Қазақ биі нені баяндайды?
Қазақ билері көбіне нақты тұрмыс-тіршілікке құрылады да, халықтың бейне-болмысының айнасына айналады: елдің сән-салтанаты, жастың махаббаты, ерлік, елдік, қайғы-мұң, әл-қуат — бәрі сан мыңдаған қимыл-қозғалыспен баяндалады. Сондықтан биші сахнада оны бар шеберлігімен, бар жан-тәнімен жеткізуге ұмтылады.
Кәсібилік өлшемі: сыртқы әсер емес, ішкі мазмұн
Хореографиялық білім алған кәсіби биші де, биді қойған кәсіби балетмейстер де жаңа дүниенің сапасына бірдей жауапты. Биші «әйтеуір билеп шықсам болды» деп ойламай, бидің көріністік әсерінен бұрын оның ішкі айтайын деген табиғи сұлулығына мән берсе, халық назарын соған аударса — онда бидің шын мәнінде жүрекке жеткені.
Әр бидің де адам сияқты өз мінезі, өз ерекшелігі бар. Би — өміріміздің қозғалыстарымен өрілген көркем өрнек іспетті. Сондықтан ұлттық би қазынасының ортаймауын, жаңа билермен толығып, байи түсуін ойлайтын жанашыр жандар аз емес. Солардың алдыңғы шебінде Шұғыла Сапарғалиқызы, Ақмарал Қайназарова секілді өнерге берілген мамандар тұр.
Көрермен түсінігі: әркімнің өз кілті бар
Биде сөз жоқ, бірақ мағына бар. Өкінішке қарай, көп жағдайда біз биді үстірт бағалаймыз: көз ілеспес қимылдар нені меңзейді, не айтқысы келеді — оған терең үңіле бермейміз. Дегенмен өнерді таразылайтын, жақсысын жақсы, жаманын жаман дейтін көреген көрермен де бар.
Бір биді екі адам екі түрлі түсінуі мүмкін. Біреу қос білектің ширатыла өрілген қимылына, біреу белдің нәзік қозғалысына сүйсінеді. Ал зер салып қарасаңыз, кез келген би — адамның жан дүниесінің сезімі мен сыры сияқты.
Әуезовтің аманаты және Шараның әңгімесі
Шара Жиенқұлова бір естелігінде Мұхтар Әуезовтің ұлттық би туралы айтқан сөзін жеткізеді. Театрда «Айман-Шолпан» пьесасын қоюға дайындық жүріп жатқанда, Әуезов оны оңаша шақырып, қазақ биінің табиғи бастауларын күнделікті өмірдің өзінен іздеуді ұсынады: кең дала, көкпар, бәйге, жорғаның жүрісі, күйдің ырғақ-иірімі, қолөнердің қимылы — бәрі би тіліне айнала алатынын айтады. Содан Шара «Қоян биінен» бастап, кейінірек «Қаражорғаны» билеп, би өнеріндегі жолын нығайтқанын баяндайды.
Ұлттық би өнеріне қамқор болған заңғар жазушының көрегендігі бүгінде айқынырақ сезіледі: Әуезов айтқан құбылыстардың бәрі қазақ биінің табиғатында бар. Бізде ұлттық дәстүрлі би мектебі қалыптасқан. Ендігі міндет — оны халқымыздың дүниетанымына сай туындылармен, ұлттық бояумен жүйелі түрде байыту. Сонда ғана «қазақта би болмаған» деген намысқа тиетін қаңқу сөздің де үні өшеді.
Пікірлер: саладағы түйткіл мен үміт
«Қазір ұлттық биді билейтін бишілер аз. Бұрын бишілерді ертерек зейнетке шығаратын, қазір жас шегі ұзарды — бұл дұрыс емес. Үшіншіден, жақсы бишілердің біразы шет мемлекеттерге кетіп жатыр. Талантты бишілер кетпес үшін мемлекет жан-жақты қолдауы керек: еңбекақысы да лайық болуы тиіс. Қуанарлығы — талантты жастар көп, оның басым бөлігі қазақ балалары. Теледидардан танымайтын әншілердің клиптерін көрсете бергенше, сол балалардың өнерін неге халыққа жеткізбеске?»
«Елге келгендегі мақсатым — Астана мен Алматыда би мектептерін ашу, өзім үйренген өнердің қыр-сырын кейінгі буынға үйрету. Қазақта би болмаған деу — біз үшін ұят. Барымызды қалай жоққа шығарамыз? Қайта жоғалтқанымызды тауып, жарыққа шығаруымыз керек. Би — қазақтың тұрмыс-тіршілігінен туған, әлмисақтан келе жатқан өнер. Ішкі сезімді қимылмен жеткізу қиын, бірақ бидің құдіреті де — дәл осы жерде.»
Қорытынды ой
Қазақ биі — тарихы терең, философиясы бай, табиғатпен етене өнер. Оның мүмкіндігі де, өрісі де кең. Енді сол кеңістікті кәсібилікпен, біліммен, әдістемемен, әрі ең бастысы — ұлттық түпнегізді сақтай отырып жаңа тыныспен толықтыру қажет.
Авторы: Орынбасар Дөңқабақ