Қазақша рефераттар

Талыс солардың қолында

Жетім баланың саудадан сабақ алуы

Баяғыда Тоқтар деген саудагер Ғаббас атты жетім баланы асырап алып, оған сауда-саттық үйретпек болады. Бір жылы қолына он ділдә ұстатып, жәрмеңкеге жібереді. Ғаббас он ділдәға бір мысық сатып әкеледі. Тоқтар қанша қапаланса да, «бала ғой» деп, бұл жолы үндемей кешіреді.

Келесі жылы оған жиырма ділдә беріп, қайта жібереді. Жәрмеңкеде бірін-бірі «жаманын жақсы, керексізін керекті» етіп алдайтын қу көп қой; Ғаббасқа тағы да жөнді нәрсе жолықпайды. Ақыры жиырма ділдәға бір күшік сатып алып қайтады. Бұл ісі де саудагерге ұнамай, баланы қуып жібермек болады.

Бәйбішесінің сөзі

«Ана боламын деп бауырыма басып едім. Ер кезегі үшке дейін деген, тағы бір рет кешір», — деп бәйбішесі жалынады.

Тоқтар әйелінің көңілін қимай, тағы да кешіреді. Ғаббас мысығы мен күшігімен ойнап жүре береді.

Үшінші жәрмеңке және үміттің үзілуі

Келер жылы Тоқтар отыз ділдә беріп, Ғаббасты тағы да саудаға жібереді. Бұл жолы бала отыз ділдәға бір қаршыға сатып әкеледі. Үйге келген соң саудагер: «Адам болмайды екенсің. Енді қайда барсаң, онда бар» — деп, Ғаббасты үйінен қуып жібереді.

Алғашқы «сауда»

Мысық

Он ділдәға алынған, кейін егіннің қорғанына айналады.

Екінші «сауда»

Күшік

Жиырма ділдәға алынған, күзет қызметін атқарады.

Үшінші «сауда»

Қаршыға

Отыз ділдәға алынған, егіннің құс жауына тосқауыл болады.

Талыс дорбасы: қиындықта ашылатын сыр

Ғаббас мысығын, күшігін, қаршығасын алып, жолға шығады. Алдынан бір мүсәпір адам кездесіп, амандасқан соң тері дорба ұсынып: «Мұның аты — Талыс. Ең қиыншылыққа түскенде ғана аш» — дейді де, ғайып болады.

Ғаббас көп жүріп, көп қиналады. Үшеуіне бірдей азық табу ауыр соғады. Ақыры мүсәпірдің сөзі есіне түсіп, аулаққа барып, дорбаны ашып қалады. Ішінен үлкен бір жылан ысқырып шыға келеді. Ғаббас қорыққаннан талып қалады.

Талыстың аты неге солай аталған?

Жылан: «Маған зияным жоқ. Көрген кісі талып қалатын әдеті бар. Дорбаның “Талыс” деп аталуы да содан», — дейді.

Жылан өз ордасына жеткізіп салуды өтінеді. Ғаббас келісіп, жыланды қайта дорбаға салып, арқалап жолға шығады.

Шаһмаран және Дән атасы

Бір сайдағы шөп арасынан көп жылан көрінеді. Олар Ғаббасты жұтамыз деп тап береді. Ғаббас Талыстың аузын ашып қалғанда, әлгілер дорбадағы жыланды көріп, бастарын жерге қойып тағзым етеді.

Дорбадағы жылан бір інге кіріп, одан жалғыз бидай дәнін алып шығады: «Бұл — Дән атасы, байлықтың көзі» — дейді.

Талыстың қасиеті

«Талыс — ғылымның ыдысы. Қолыңда ұстап тұрып, қандай тілек ойласаң да, орындалады».

Шаһмаранның сыры

«Мен — Шаһмаран, жылан патшасымын. Мені көрген адам өсімдіктің тілін біледі».

Өсиет

«Еш уақытта кісі ақысын жеме, адамға зиян келтірме».

Ғаббас дорбаны ала бергенде, «Мысығым, күшігім, қаршығам қайда?» деп ойлап қалады. Көзді ашып-жұмғанша үшеуі жанынан табылады. Ол енді: «Бидайдың кереметі қандай екен?» деп ойлайды.

Кереметтің көрінісі

Сол сәтте Дән атасы — жалғыз бидай жер бетінде шоршып, секіріп, «билей» жөнеледі. Тұмсығы тиген жердің бәріне лезде қалың бидай қаулап өседі.

Егіннің қорғаны: үш серіктің еңбегі

Ғаббас егінге су жіберіп, арам шөбін жұлып, баптап бағады. Ал серіктері әрқайсысы өз міндетін атқарады:

  • Мысық — астықтың жауы тышқандарды құртады.

  • Күшік — егінді күзетеді.

  • Қаршыға — егінге қас қараала торғайларды жояды.

Сөйтіп, жетім Ғаббас атақты диқаншыға, асқан байға айналады. Ол панасыз жетім мен малсыз кедейді жинап, еншілес бауыр, еңбектес жолдас етеді. Бара-бара ешбір патшаға тәуелсіз өз алдына ел болып, халқы түгел диқаншылыққа көшеді. Жұрт оны хан көтеріп, көсем сайлайды.

Мыстан кемпірдің айласы және Шынма-шин

Бір күні Ғаббас серіктерін ертіп келе жатып, тоған басында отырған қазық аяқ, қарға тұмсық кемпірге жолығады. Кемпір: «Қайыршымын. Жомарт атағыңды естіп келдім. Мені асыра, анаң болайын» — деп зарлайды.

Ғаббас кемпірді үйіне әкеліп: «Шеше орнына шешем бол», — деп, асырап-сақтайды.

Екі күн туралы сөз

Бір күні кемпір: «Бір жерде қатар екі күн туады, соны көрдің бе?» — дейді. Ол жердің Шынма-шин елі екенін айтып, сонда баруды ұсынады.

Ғаббас «Қалай жетеміз?» дегенде, кемпір: «Сенде керемет дорба бар ғой, соны ала жүрсең жетпей ме?» — деп азғырады.

Ғаббас таңырқап, Талысты ашып қалады. Көзді ашып-жұмғанша Шынма-шин шаһарына келіп түседі. Бірақ бұл жерде де күн біреу-ақ.

«Күн екеу дейсің, қайда?» — дегенінде, кемпір: «Ол күн тек таңертең шығады. Оған дейін ұйықтайық», — дейді. Екеуі ұйқыға кетеді.

Таңертең Ғаббас оянса, Талыс та, Дән атасы — жалғыз бидай да жоқ. Кемпір мен бөтен патша Ғаббасты мазақ қылып күліп тұр: дорба солардың қолында. Сонда ғана Ғаббас алданғанын біледі.

Достықтың борышы: Талысты қайтару

Мысық, күшік, қаршыға үшеуі сұмдықты сезіп, Шаһмаранды тауып, болғанды баяндайды. Шаһмаран: «Мыстан кемпір мен Шынма-шин патшасы бүгін той жасап жатыр. Ертең Талыс пен Дән атасының кереметін пайдаланып, бүкіл әлемді бағындырмақ» — дейді.

Шаһмаран өзі тез жете алмайтынын айтып, үшеуіне: «Талыс пен Дән атасын қалай да қолға түсіріп, осы түннен қалдырмай маған жеткізіңдер. Бұл — Ғаббас алдындағы борыштарың», — деп тапсырады.

Қарсы жақтың мақтан сөзі

«Қазір әлемнің күнін жерге түсіріп, Шынма-шин шаһарынан екі күн шығарамыз!» — деп патша мен мыстан кемпір жұртқа айқайлайды.

Дәл сол мезетте аспаннан келген қаршыға патшаның қолындағы Талысты іліп әкетеді. Патша құстарын қосып, мергендерін жұмсап қуады, бірақ ештеңе өнбейді. Мысық, күшік, қаршыға үшеуі кезектесе көтеріп, Талысты Шаһмаранға жеткізеді.

Шаһмаранның үкімі

«Жылан екеш жылан да жақсылыққа жақсылық жасады. Құс та, мысық та, күшік те достыққа достық жасады. Баршылықты көре алмау — барша жан иесіне қастандық. Құрысын арам ойлы қызғаншақтар!» — дейді.

Содан кейін Шынма-шиннің озбыр патшасы мен сұмырай кемпірі құрып кетеді. Ғаббас диқаншы өз елінде баяғыша дән байлығын молайтып, ғылымның ыдысы — керемет Талысты мықтап ұстап, өмірін жалғастыра береді.

Аңыздың түйіні: дәннің қасиеті

Қарттардың айтуынша, жетім Ғаббастың ұрпағы: «Дәннен құдіретті нәрсе жоқ» — деп, бидай дәнін аяққа баспайды екен. Дән жерге түсіп жатса, түйе үстінде болса да еңкейіп теріп алады; биікте тұрса, Құранның үстіне шығып болса да алып қояды дейді. Бұл аңыз сол құрметтен қалған екен.

Негізгі ой

Байлықтың кілті — кереметте ғана емес, еңбекте, адалдықта және достыққа берік болуда.