Түркістан комитеті - Уақытша үкіметтің Түркістан өлкесіндегі жергілікті органы
Түркістан комитеті: құрылуы, қызметі және тарауы (1917)
Түркістан комитеті — Уақытша үкіметтің Түркістан өлкесіндегі жергілікті органы. Ол 1917 жылғы 7 сәуірдегі Уақытша үкімет қаулысына сәйкес құрылып, өлкеде туындаған мәселелерді шешу және орталық билік атынан басқару міндетін атқаруға тиіс болды.
Құрылымы және алғашқы қадамдар
Түркістан комитеті 9 адамнан тұрды. Төраға болып кадеттер партиясының белсенді мүшесі Н.Н. Щепкин тағайындалды. Комитет құрамында жергілікті халықтан шыққан көрнекті қайраткерлер — Ә. Бөкейханов, М. Тынышбаев, С. Мақсұдов сияқты тұлғалар болды.
Алайда Бөкейханов көп ұзамай Торғай облысының комиссары болып тағайындалуына байланысты комитет құрамынан шығып кетті. Соған қарамастан, комитет мүшелері қызметке кіріскен сәттен-ақ Уақытша үкімет жариялаған ұлттар теңдігі, демократиялық қағидаларды сақтау жөніндегі қаулыларды жүзеге асыруға кірісті.
Жетісу өңіріндегі дағдарыс: 1916 жылғы көтерілістің салдары
Комитет мүшелері М. Тынышбаев пен О.А. Шкапский Жетісу облысына барып, 1916 жылғы көтерілістен кейін қалыптасқан ауыр жағдайды реттеумен айналысты. Олар:
- Қытайға ауып кеткен қазақтар мен қырғыздардың елге оралуына жағдай жасауға;
- көтерілістен кейін ушығып кеткен ұлтаралық қатынастарды реттеуге
айтарлықтай күш жұмсады.
Азық-түлік мәселесі және билік үшін тартыс
Түркістан комитеті өлкедегі халықты азық-түлікпен қамтамасыз ету мәселесін толық шеше алмады және бұл түйінді орталық билік шешеді деген үмітте болды. Мұндай әрекетсіздік жергілікті халықтың комитетке деген наразылығын күшейтті.
Бұған қоса, өлкедегі еуропалық нәсілдегі солдат депутаттары кеңестері Түркістан комитетінен өздерімен санасуды талап етіп, жергілікті билік орындарына өз адамын қоюға ұмтылды. Бұл жағдай комитеттің қалыпты жұмыс істеуіне елеулі кедергі келтірді.
Бұрылыс сәті
Осы ахуалдың нәтижесінде 1917 жылғы 1 шілдеде Н.Н. Щепкин төрағалық қызметінен отставкаға кетті.
Басшылық ауысуы және Ташкенттегі қақтығыс
1917 жылғы 19 шілдеде Уақытша үкімет қаулысымен Түркістан комитетінің төрағасы болып В.П. Наливкин тағайындалды. Осы кезеңде комитет құрамына Мұстафа Шоқай енгізілді.
12 қыркүйекте Ташкент қаласының жұмысшы және солдат депутаттары кеңесі Түркістан комитетінің қолындағы билікті тартып алу мақсатымен бүлік ұйымдастырды. Бүлікті басу үшін Уақытша үкімет Түркістан өлкесіне генерал П.А. Коровиченко басқарған жазалау экспедициясын жіберді. Түркістан комитеті Ташкент қаласын әскери жағдайдағы аймақ деп жариялады.
Жазалау экспедициясы келгеннен кейін, 27 қыркүйекте жұмысшы және солдат депутаттары кеңесі ұйымдастырған ереуіл тоқтады. Сонымен бірге Уақытша үкімет Коровиченкоға Түркістан комитетінің үстінен билік жүргізетін өлкелік бас комиссар лауазымын беріп, оны Түркістан әскери округінің қолбасшысы етіп тағайындады.
Қазан төңкерісінен кейін: комитеттің таратылуы
Қазан төңкерісі туралы хабар Ташкентке жетісімен, өлкелік жұмысшы және солдат депутаттары кеңесі Түркістан комитетін биліктен тайдыруға ашық кірісіп, қарулы жасақтар құрды.
1917 жылғы 1 қарашада осы жасақтардың күшімен кеңес Коровиченконы тұтқынға алып, Түркістан комитеті таратылғанын мәлімдеді. Тұтқынға түскісі келмеген комитет төрағасы В.П. Наливкин өзіне қару жұмсап, қаза тапты.
Мағынасы
Түркістан комитетінің тарихы 1917 жылы өлкеде билік институттарының әлсіреуі, азық-түлік дағдарысы және кеңестердің ықпалы күшеюі сияқты үдерістердің тоғысқанын көрсетеді. Комитет белгілі бір реформалық қағидаларды ұстануға тырысқанымен, саяси-әлеуметтік қысым мен басқару тетіктерінің жеткіліксіздігі оның тұрақты жұмыс істеуіне мүмкіндік бермеді.